یک شهروند  لاهیجی : در جنگ انسان با ماشین و در رقابت پیاده ها و اتومبیل ها در لاهیجان ، ظاهرا برنده ، اتومبیل ها هستند. اساسا نهاد زیبایی و چشم انداز خاطره انگیز و سمبل هر شهری ، چند تایی بیشتر نیست که در ذهن ها و خاطره ها ثبت می شود و یک سمبل زیبایی برجسته ی لاهیجان ،باغ ملی و بلوار زیبا و خاطره انگیز جلوی بیمارستان ۲۲ آبان و آموزش و پرورش می باشد. که متاسفانه شهردار محترم و شهرداری لاهیجان کمر به تخریب و تغییر آن و اضافه کردن یک لاین اتومبیل رو به لاین فعلی آن را دارند ،آیا فقط به صرف راحتی اتومبیل ها و اتومبیلران ها بایستی یکی از سمبلکهای زیبای شهر لاهیجان را تخریب و تغییر داد .؟

چنانچه اگر در پیاده ها و اتومبیل ها ، ما بخواهیم طرف اتومبیل ها را بگیریم باید عرض گردد ولع آنها برای جای تردد و پارک نمودن و خواستن پارکینگ تمامی ندارد چه بسا بلوار جلوی بیمارستان که هیچ ، کل سطح شهر لاهیجان و حتی سطحی بیشتر را برای خود خواهند طلبید . پس باز از شهردار محترم و شورای شهر لاهیجان تقاضا داریم که خواهشا نهاد های زیبایی و خاطره انگیز سنتی لاهیجان را در جهت طرفداری در یک جنگ نابرابر پیاده و اتومبیل ، تخریب و تغییر ندهند و چنانچه این روند ادامه پیدا کند می ترسیم آخر امر ، شهردار محترم لاهیجان با حمایت شورای اسلامی شهر، باغ ملی و استخر لاهیجان را نیز فقط برای راحتی اتومبیل ها تبدیل به پارکینگ کنند ، هیچ بعید نیست ! ! ! !

در نهایت به شهردار محترم لاهیجان باید عرض گردد که اساسا معضل اتومبیلرانی محتاج یک پایه فرهنگی و یک شهرسازی مدرن می باشد که ما در هر دو مورد مشکل اساسی داریم و باز احتراما باید عرض گردد در یک نظر سنجی خصوصی با دامنه ی متوسط از افراد آگاه و اصیل و دلسوز لاهیجانی ، حداکثر مخالفت با تغییرات جلوی بیمارستان ابراز شده است . جهت اطمینان ، شما نیز می توانید این نظر سنجی را انجام دهید. با تشکر فراوان از مسئولین مربوطه ، شهردار محترم و اعضای شورای اسلامی شهر لاهیجان و فرمانداری لاهیجان .

امضاء : شهروند لاهیجانی

بجای حل مشکل راهچاره ی فرار از آن را انتخاب کرده بود . به لاهیجان آمده بودم نه به عشق ریاست و مدیریت چون  رشت برایم جهنمی شده بود که دیگر یارای تحملم نبود . از خانه ی کوچکم در پل طالشان و همسایه هایم بگیر تا ستاد آبفا و بیمارستان گلسار و دکترها ومطب هایش … از همه فرار کرده بودم شاید . میخواستم مردم مرا جور دیگری ببینند ، به عبارتی بی مشکل . سه ماهی به دلیل اختلاف نماینده و فرماندار بر سر انتصابم ، محروم از حضور در فرمانداری . بایکوت شده بودم از سوی فرماندار کریمی و این برای بسیاری جالب که بعدها بهترین یاورم شده. اولین جلسه ی فرمانداری بعد از چند ماه حضورم در لاهیجان قاعدتا برایم جالب است و پچ پچ ها برای کسی که وصف بایکتوش را شنیده باشی اما او را تاکنون ندیده ائی طبیعتاٌ دهان ها وگوش های بسیاری را نزدیک میکند . در آن سوی جلسه اما خانوم محجبه و جوانی چنان زیبا و متین و با اعتماد به نفس سخن میگوید که برای من جالب است و آرزو اینکه روزی مثل او باشی در اینجا .او خانوم دکتر پورفهیم رئیس اداره ی بهزیستی لاهیجان است و من ناخواسته دوباره به یادخانه ومهیارم . او همانی است که باید به سراغش بروی تا شاید کمکش مفید حال تو باشد . سلامی و علیکی و معرفی مختصری و آنگاه با کمی من و من از خودت میگوئی و خواسته ات .

چند روز دیگر با مهیار در دفتر خانوم دکتر . همکارهای متعدد را فرامیخواند برای مهیار و آنگاه ما چند روز دیگر در همکف منزل خانم رجبزاده مشغول کاردمانی و این اولین شروع جدی ماست . بعدتر گفتار درمانی خانم لاله ی شاهرخی و بعدتر حضور خانوم فلاح هفته ائی چند روز در خانه ی ما . پیشرفت جدی است و ما سطح خواسته مان طبیعتا میرود بالاتر . اینبار او به اجابت خواسته ی مان برآمده برای حضور مهیار در مهد کودک عادی و فرشته ائی به نام خانم بادلی در مهد کودک گلها و این آغاز انقلابی بود برای همه ی فرزندان سندرم داون ایران با مثال مهیار و نماد لاهیجان و همت دکتر پورفهیم ، در تمام کشور و خانواده هائی که هنوز در شهر گاهی مهیار را درآغوش میگیرند با ذکر خاطراتی از او در مهد ، بسیاری را حتی نمیشناسم .

توقع بالا رفته ی ما را چاره ائی نبود و اینبار از او میخواهیم تا کمک مان کند و عامل شود مهیار در مدرسه ی عادی درس بخواند . چیدمان ذهنی او برای کمک به مهیار ها اجراء میشود. از تست آی کیو تا اینجا و آنجا پرسش و تحقیق . چند روزی بیشتر به مهر ۱۳۸۵ نمانده او ما را اینبار یاور نیست و فقط به ارائه یک گواهی ساده دال بر سندرمیت دان مهیار بسنده میکند و من احساسی و عصبانی برایش مطلب معروف ” برای که – برای چه ” را در وبلاگ مهیار نوشتم. حالا ما بی توجه به همه ی محبت هایش با او بدیم و از او انتقاد میکنیم. در جلسات فرمانداری و بازدیدهای میدانی و افتتاحیه های و … به او نگاه هم نمیکنم حتی چه برسد به سلام .

در همان سال از مسیری دیگر اما ، مهیار در مدرسه ی عادیست و سال بعدترش به دلیل اتفاقات بسیار رسیده ام به حرفش اما همچنان تا امروز که خبر رفتنش را خواندم ، هیچگاه فرصت یا شاید شهامت عذرخواهی از او را نیافتم . اکنون رفتنش را چه از ریاست و چه ازلاهیجان احتمالا ، که این یکی کم نگران کننده است ، برایم فرصت میدانم برای تشکراز او . برای او که بیشتر میفهمید . برای او که بسیار مهربان بود و یاور . اینها به سهم خود برای تقدیر از زنی است که بیشتر از خیلی از مردهای تیم مدیریتی شهرستان میدانست . کسی که ۱۲ سال در شرایط سخت و با سختی های بسیار زحمت کشید و تلاش کرد و ماند . کسی که مثل بعد از ۸ سال خسته نشد . کسی که با تدبیر بود .کسی که از فرمانداری کریمی در لاهیجان شروع کرد و مورد تقدیر بود ، در دوره ی حسینی ماند و مورد تحسین بسیار او بود و بعدش در دوره ی اسماعیلیان وبعد آقائی و حالا آقاجانزاده که دیگر نمیدانم شرایطش چگونه بود .

هر چه بود و شد حالا او نیز دیگر از لاهیجان جدا شده ، اما خدا کند و آرزو میکنم در لاهیجان بماند.

چند سال پیش ، آن هنگام که پیش غراول تهیه ی سند توسعه ی لاهیجان شده بودم و قبلترش ، نویسنده ی طرح توجیهی منطقه ی ویژه ی اقتصادی این شهر و غرق در آرمانگرائی لاهیجانی و جوگیر از فضای موجود ، برگزار کننده و دبیر همایش توسعه اش، در پاسخ به سوال همسرم که هر بار میپرسید این چه توسعه ائی است که لاهیجان یک سینما ندارد ، دلیل ها میآوردم برایش که چنین است و چنان و ما لاهیجانیها دیگر چیزی نمانده به قله ی قاف برسیم وهمه را مستند میکردم به مقالات وگزارش هایم در همینجا. حالا شش ، هفت سالی از آن موقع گذشته و پسرم مهیار ، که با عنوان مظلومترین پسر دنیا با عارضه ی کروموزمی سندرم داون(DOWNW SYNDROME) شهرتی ایرانی و شاید بین المللی دارد ، با همه ی مشکلاتش ، رسیده به سنی که باید در مقطع راهنمائی تحصیل کند و اینبار نیز سوال همسرم با شرمندگی بسیار اما ، برایم در پیش رو ، که چرا لاهیجان یک مدرسه برای فرزند معلولش ندارد!.مانده ام که چه بگویم . مانده ام که چه کنم .دستم دیگر از اوضاع لاهیجان کوتاه است و هر چه میگردم و میپرسم و میبینم نیز ، پس رفت است و کمبود . برای مدرسه ی مهیار و آن هنگام که به این باور رسیده ام که تلاشهایم دیگر نتیجه نمیدهد ، برای آرام کردن خود مجبورم به همنوائی با او و بیان آنچه که در ذیل میخوانید.

لاهیجان شهر نمونه ی گردشگری جهان اسلام !! – لاهیجان عروس شهرهای ایران !! – لاهیجان پذیرنده ی میلیون ها مسافرکه شهردارش بدین واسطه در کشور اول میشود !! . لاهیجان که برای دیگران قربان صدقه میرود و تمام امکانات نداشته اش را بسیح میکند و خوب میداند رسم تبدیل مدارسش به هتل مدرسه را ، لاهیجان که نماینده گان پهلوان پنبه ائی دارد . لاهیجان که مدیران یکدست سیاهکلی و لنگرودی و غیر بومی دارد و حتی حالا دیگر مدیران مدرسه هایش نیز باید از سیاهکل بیایند . لاهیجان …. لاهیجان … لاهیجان …… با ده ها عنوان پوچ و توخالی دیگر که از قضا و (اکنون میگویم ) متاسفانه خود من نیز در سالهای گذشته بدعت گذار کثیری از آنها بوده ام ، حالا چنان ذلیل شده است که برای فرزند معلول کم توان ذهنیش ، مهیار من و ده ها مهیار دیگر، مدرسه ائی برای تحصیل در مقطع راهنمائی تحصیلی استثنائی (یا به اصطلاح پیش حرفه ائی) ندارد و من و بسیاری چو من میبایستی با هزار مشکل آنها را برای تحصیل به شهرهای همجوار بفرستیم و گزینه های انتخابمان در دوسوی غربی و شرقی لاهیجان ، آستانه ی اشرفیه و لنگرود است.توجه داشته باشید آستانه !! و لنگرود و نه لاهیجانی که سالها پیش محور و مرکز شرق گیلان به حساب میامده و حالا میگویم شهری که نتوانسته برای فرزند معلولش مدرسه ائی بسازد شایسته ی هیچ کدام از عنوان ها فوق نیست و برماست که از مردمش عذر بخواهیم ، خصوصا از خانواده های دارای فرشتگان آسمانی .

آموزش و پرورش کشور سالهاست که از فرصت خیرین مدرسه ساز در حال استفاده است و همزمان پولهای بیشمار صندوق ذخیره ی ارزی و چندین منبع اعتباری دیگر را صرف ساخت مدارس جدید مینماید و لاهیجان شاید از بهره مند ترین شهرهای ایران در این زمینه باشد. مدارسی که اکنون خیلی هاشان در روستا ها حتی دیگر به دلیل کمی دانش آموز تعطیل شده اند . مدارسی که در شهر سبک معماری بیرونی و نمای سنگی خاص و زیباشان ، شهره شده اند و از بس زیادند که به دانشگاههای نوظهور مانند اندیشه و دیلمان وهوشمند و …. اجاره داده شده اند . ذکرشان در اینجا به نشانه ی قدرشناسی است اما آیا این همه امکان و منبع اعتباری و خیر مدرسه ساز را نمیشد برای ساخت یک مدرسه ی راهنمائی پسرانه ی پیش حرفه ائی برای فرزندان کم توان ذهنی و معلول این شهر اختصاص داد ؟

این کم کاری است یا بی تدبیری یا بی خیالی هر چه باشد ، دودش اکنون در چشم مظلومترین و معصومترین فرزندان این شهر رفته و خانواده هائی که بدین واسطه دل نازکترند و رنجوتر . نتیجه ی این بی خیالی وبی تدبیری این است که مهیار و ده ها نفر دیگر به مانند او را ، توئی که مسئولی ، هر روز صبح در آفتاب و باران و سرما و گرما با خطرهای بسیار و سختی ها زیاد از لاهیجان بیرونشان میکنی !. این دوری علاوه بر سختی های معمول برای دانش آموز و خستگی مفرط و….. اولیاء را نیز از فرصت تعقیب و پیگیری امور دانش آموز استثنائی شان که دارای شرایط خاص و دلهره انگیزی است دور میسازد و ……. .

بر این یادداشت ممکن است دلیل ها بیاورند که فلانی بی خود میگوید وخسته است و نگران و احتمالن احساسی مینگرد. اما از هم اکنون به خواننده ی این سطور علی الخصوص به تو که مسئولی میگویم همه ی دلایلت هیچ است و هیچ است و هیچ. تعداد کم دانش آموز- تعداد کم معلم – کمبود امکانات آموزش – تمرکز دانش آموزان و بسیاری دیگر از این نوع که میدانم فقط در چارت اداری میگوئی و برای رفع مسئولیت ، حتی خودت را نیز راضی نمیکند و آنوقت چه اصراری داری من بپذیرم آن را در عوض اینگونه بیاندیشید که اگر رئیس آموزش و پرورش لاهیجان یا فرماندار لاهیجان یا آقای امام جمعه اش ، مهیاری میداشتند باز وضع اینگونه بود که هست. باورتان نمیشود که دو شهر جوار ، با جمع بچه های معلول و کم توان ذهنی لاهیجان مجوز دارند و خروج بچه های لاهیجان از دو مدرسه ی مذکور شاید آنها را از حد نصاب نیز خارج کند اما نباید اینگونه شود . مگر این کشور از امکانات و پول چه کم دارد . مگر در رمضان امسال آقای وزیر میلیاردها تومان را صرف افطاری همکارانش و خانواده هاشان نکرد . این هم حقشان است اما فرزندان معلول که کمترین سربار هزینه را بر بودجه ی عمومی کشور دارند ، واقعا سهم شان داشتن یک مدرسه در شهرشان نیست . پس سهم آنها در این کشور چست .؟

با همه ی اینها اما ، نسبت مشکل امروز مهیارهای لاهیجان ، به کشور و وزیر و حتی استان را بی معنی میدانم و تنها دلیل محروم ماندن فرزندان معلول این شهر از یک مدرسه ، بی خیالی مسئولان لاهیجی است ، علی الخصوص آموزش و پرورش این شهرستان.این بی خیالی اما البته فقط برای فرزندان ماست و در عوض آنها خود برای حفظ منافع و اموراتشان بسیار باهوش و حساسند و تیز . در آموزش و پرورش استثنائی ، آنها که تحصیلات خاص این رشته را دارند و تجارب بسیار دارند در آموزش این فرشتگان آسمانی ، همکاران مدارس عادی خود را که به هر دلیل به این سو می آیند حتی اگر بسیار با تجربه و پردانش باشند ، به نوعی غیر خودی میدانند .آنها میگویند بد است معلم بچه های استثنائی بگوید من دلم میگیرد وقتی این بچه ها را میبینم. جرم است معلمی ، مدیری یا ناظمی ، بپندارد بچه اش با دیدن این بچه ها ، ممکن است چه شوند . در آموزش استثنائی با معلمان فداکارش که من چهار ، پنج سالی آنها را میشناسم ، دلسوزی و ترحم جایش را به آموزش و تربیت داده است . در چنین فضائی حال اگر مدیر یک مدرسه ی استثنائی آن هم در مقطع ابتدائی غیر خودی باشد، ببینید چه گونه میشود حال سایر همکاران و چه نگرائی ها ایجاد میکند برای خانواده ها و ناراحت کننده تر آنکه بگویند فلانی همسر آقای رئیس است دیگر، شش ماه مانده به بازنشستگیش . هیچ تجربه ائی برای فرزندان معلول و کم توان ذهنی ندارد ، اما برای اینکه به تبع هسمر رحل اقامت به لاهیجان آورد و توشه اندوزی برای بازنشستگی حتمن باید مدیر باشد ، آنهم به گمانشان در جائی بی دردسر و آرام. جائی که بچه ها بی جانند و کم توانند و کمتر میفهمند احتمالن. اولیاء شان به دلیل رابطه ی بی رحمانه و مسخره ی محرومیت و معلولیت ، پیگیر امورات نیستند و آن جا جائی نیست جز مدرسه ی استثنائی ایوب لاهیجان.

بیائید دعا کنیم و همه ی تدبیر ها را به کار اندازیم تا هیچ فرزند معلولی در هیچ کجای دنیا ، بدنیا نیاید ، علی الخصوص در لاهیجان ، اما آدمی در هر شرایطی می تواند بهترین انسانها باشد و مردم همه باید بدانند که معلولیت در کمین آنهاست.این جمله را باور کنید و جدای از هر موضوعی بخاطر خود نیز که شده بچه های کم توان ذهنی لاهیجان در مقطع راهنمائی را دریابید .

م.پ.جاوید – بابای مهیار- ۱۳۹۰/۰۷/۱۵

قصه ائی است – باورش کنید

روز اول : چند روز پیش به اصرار همکار جوانم برای تعویض قاب موبایل نوکیا n93i خود تن در دادم و به گمان قیمتی حداکثر تا زیر ۱۰ هزارتومان  گوشی رنگ نقره ائیم را تحویل موبایل ….. در خیابان … داد و چند ساعتی بعد از رفتن ، اما آمد با  مو بایلی که قسمتهائی از آن به رنگ  قهوه ائی سوخته درآمده بود و مابقی همان قبلی  ! البته با صورت حساب ۵۳ هزارتومانی که تعجب و صد البته پشیمانی بسیارم را موجب شد . ۲۸ هزارتومان قیمت قاب + ۷ هزارتومان دستمزد + ۱۸ هزارتومان هزینه ی باتری که بنا به اظهار آقای موبایلی گویا ورمش مانع از جارفتن درپوش قاب میشده و حتماٌ میبایستی برای جوری کار تعویض میشد . درپوش قاب را باز و سیم کارت و باتری را جا انداختم اما دیگر بر جای خود نمیرفت و کیپ نمیشد ،  قسمت نمایشگر آن که کاملا لق لق میزد البته با لکه ی کوچک سیاهی روی صفحه ی LCD . در انتهای ساعت کاری غروب  رفتم به آنجا و بیرون دری نیمه باز از او خواستم که همه ی قسمتهای موبایل را تعویض قاب کند و آن را از این حالت زشت دو رنگی متضاد و به قول ما گیلک ها کلاج ملاج بدرآورد وتا آمدم که ادامه دهم ایشان همه را موکول کردند به صبح .

چون باتری تازه بود موبایل را خاموش و در شارژ گذاشتم . ساعت ۱۱ شب برای گذاشتن ساعت بیداری آن را روشن کردم و ناگهان با صحنه ی عجیبی روبرو شدیم . دختر کوچکم برروی LCD موبایل برگ درختی میدید و پسرم که کمی بزرگتر است عکس لب !!! اما ماجرا این بود که صفحه ی LCD در قسمت فوقانی بر اثر فشار جازدن و تحت فشار گذاشتن قاب برآن شکسته شده بود و عملاٌ کمی کمتر از نصف صفحه در تاریکی بود.

روز دوم : صبح بعد از چند تماس گوشهایم از درد فریاد میکشید.صدای اسپیکر آن چنان تیز شده بود که انگاری سیخ در گوشم میکنند . اول صبح رفتم …. ، بازنشده بود هنوز و دوباره در حدود ساعت ۱۱ آقای موبایلی به گفته هایم نیش خندی زد تلخ و این بر ناراحتیم افزود . آشفته حال از باورش به دروغگوئی من  به او تاکید کردم نه شخصیتم و نه شانیتم اجازه نمیدهد به خاطر این موضوع دروغ بگویم . ازمن اصرار و از ایشان انکار و آنگاه که دید موضوع از نگاه من جدیست در نهایت با بیان اینکه خود در فلان جا کاره ائی هست و هر روز به همکاران موبایل کارش در شهر تاکید بر رضایت مشتریان دارد و رضایتم برایش خیلی از پول مهمتر است ادعا کرد که با هزینه ی خود LCD را عوض خواهد کرد و عنوان داشت که تیزی صدا نیز از اثرات ترک  LCD است که با تعویض آن خوب خواهد شد و قول داد که سایر قسمت های قاب را هم جا بزند تا یک رنگ شوند همه جایش و تاکید مجددم که درب باتری و قاب که بسته نمیشود را درست کند.

 روز چهارم : خسته از نداشتن چند روز گوشی به واسطه ی وابستگی بسیارم به به فون بوکش ، و ناراحت از پولی که برایش  داده ام و وقت و زمانی که اینگونه دارم از دست میدهم و اعصابی که از من دارد بهم میریزد ، همکارم را فرستادم برای گرفتن گوشی . آقای موبایلی تماس گرفت که  صفحه ی LCD  قیمت خریدش ۳۸ هزارتومان شده و خواهش کرد که نصفش را به او بپردازم تا به اصطلاح ضرر ، نصف نصف شود  . به امید حل مشکل و گرفتار نکردن خود در مسائل حقوقی و شکایت و مانند آن ، این را نیز پذیرفتم و ۱۸ هزار تومان دیگر از این بابت پرداخت کردم ، پس با این پرداخت مجموع هزینه هایم برای موبایلی که هیچ مشکلی نداشت حالا شده است ۷۱ هزارتومان .

با همه ی اینها باز چیزی تغییر نکرده بود . نمایشگر چنان بی کیفیت بود که چشم غیر مسلح توان دیدنش را نداشت ، لقی نمایشگر از محل محور و پایه اش همان بود که بود  و تا آمدم سیم کارت را  جا بزنم درب دوباره بسته نشد . همان لحظه و به جهت عدم ایجاد پندار مجدد آقای موبایلی به دروغگوئی از سوی من همکارم را فرستادم تا این را اطلاع دهد  که ایشان عنوان داشتند که من !!! خارهای آن را شکسته ام . دوباره زنگ از آنجا و اصرار من ….. به هر حال تدبیر آن شد که چسب مالی از درون تنها راهکاراست و من نیز آن را پذیرفتم . لقی قسمت LCD آن چنان زیاد است که انگار میخواهد از تکیه  گاه و محورش جدا شود . تحمل کردم خسته و کلافه از این همه بی تدبیری خود و جفائی که ما مردمان در حق هم روا میداریم ، به خانه رفتم .

روز پنجم : . فردا این لقی به حدی زیاد است که اگر نگیری آن را ، خواهد افتاد . ناراحت ، اما در عین حال خجل از آنچه که بر خود کرده ام و با لگدمالی شانیتم دوباره رفتم آنجا . اینبار اما  خواهش کردم ، با خنده و شوخی تا آقایان را ناراحت نکنم و گفتم آقا جان هر جور شده این را یک جوری برایم درست کنید حتی شده با چسب دوقولو  . 

روز هشتم : سه روز بعد و پس از مراجعه هر روزه دوباره موبایل را گرفتم با اولین بازگشائی درب ، دوباره همان شد که بود و صدایش اینبار اما آنچنان کم که باید با قدرت چندین کیلونیوتن بر سانتی مترمربع گوش ،  آن را باید بر گوش بفشاری تا بشنوی آن سوی خطی چه میگوید و چندین چسب نواری در این سوی و آن سوی آن تا از هم نپاشد …………

حالا این حکایت من شده است  که شاید از سر بی تدبیری خود اینگونه باید در آتشش باشم و قضاوت و عملکرد را میگذارم بر عهده ی شما .چه شما اقدامی کنید یا نه من تنها از نوشتنش راضیم که حداقل به وظیفه ام عمل کردم ، چه که ما و شما را تکلیف است تا نگذاریم با دیگرانی در این شهر اینگونه شود و چند جوان در موبایل ….. برای خود بپندارند که میشود با گوش بری و تیغ زنی و جاهل دانستن مردم  یک شبه راهه چند ساله رفت .

با احترام . مرتضی پیله ور جاوید – ۰۳/۰۳/۱۳۹۰ – شماره ی تماس : ….  

حالا حکایت ما مسلمانان شده است این . در سرتاسر جهان  هر روز و به هر دلیلی و درجائی در حال سوختنیم و عمومن خیالمان این است که دیگرانی مصوب و مسبب و مسئولند آن را . هر چند نمیشود آن مسببین و مسئولین را انکار کرد اما مرا  بیشتر گمان بر این است که آن مسببان و مصوبان را نیز ما مسببیم و اینگونه است که امروز بیشتر از اتش خویش در حال سوختنیم و این نتیجه ائیست که بر اساس دلیل و استقراء و منطق میشود به آن رسید چه که استدلال استقرائی روشی است که در آن ذهن از قضایای جزئی به نتایج کلّی می‌رسد و آن هنگام که مقدمه‌ها درست باشند، نتیجه ی به‌دست‌آمده قطعا درست است،
برای تجسم آنچه که میگویم و درستی مقدمه ها کافی است بی تعصب وداشتن نگاهی خاص و با ذهنی آزاد و فارغ از تقسیم بندی ها ، از قدیمی ترین جا ، فلسطین شروع کنید و ببینید که از ابتداء چه شد که اکنون نتیجه این شده است که آن مهاجرین کم جمعیت به جائی اند که اینگونه میکنند و مردمان مقابل نیز با خویش  و از همدیگر گاه میکشند و صد البته به واسطه ی آشکاری موضوع دلیلی بر ذکر جزئیات و عاملان و مصوبانش نیست .کمی این سوتر و در جوار آن سرزمین نگون بخت در کشور لبنان ، سالهای سال همانگونه است  و حالا هم در یک آشتی شکننده که هر روز خبرهائی نگران کننده از آن میرسد . این سوتر سی سال سابقه ی مسلمان کشی در افغانستان چه از سوی امپراتور کمونیست و بعد هم در جنگ های داخلی و وقیحانه تر کشتار طالبانی و در ادامه ی اکنون ، عده ائی دیگر به اسم حافظان  امنیت و برقرار کننده گان صلح و مجریان عمران و آبادانی . در پاکستان گاه سیل و زلزله میکشد که بیشترش از بی تدبیری و کج اندیشی است و بعد آتش  طالبانی و بسیار هم اختلاف مذهبی درون دینی با انتحارهای وحشیانه و آبرو بر . در کشمیر و گاهی در هند  و حالا در بحرین و سعودی و  یمن نیز گاهی در جنگ با حوثی ها وقبایل و حالا هم در تظاهرات خیابانی دموکراسی خواهان  و گل سرسبد همه شان اکنون شده است لیبی .
حاکم مستبد تا چند وقت پیشتر برادر، از سوئی به حکم قایل بودن نقش پدری برای خویش بر ملت لیبی وبا پندار ذهن دیوانه اش  فرزندان معتاد ناخلف گمراه شده توسط القائده را میکشد از سوئی  و طیاره های غربی و حالا عربی از آسمان به حکم حمایت از مخالفینش از سوئی دیگر . هرکدام میکشند و میسوزانند . از کشتار مسلمانان سوری  هم فعلن فقط در رسانه های غیر ملی میتوانی بخوانی و بشنوی چه که احتمالن این یکی از نوع بیداری نیست .
تکلیف چیست با این همه هم آئین کشی در سرتاسوی زمین . جهان اسلام را بزرگانیست که میبایست اکنون بنشیند و در این باره اندیشه کنند اما با تلنگری برخود، که ما را چه شده است و گیر و لنگ صده های اخیرمان در کجاست که عاقبتش شده است این .چرا فرسنگها از آن همه عظمت و شکوه به دور مانده ایم و به این حال گرفتار شده ایم . هرچند  اینبار نیز میتوان راحت ترین تصمیم ها را گرفت آنگونه که قذافی مخالفینش را میخواند و میداند . صلیبیون و  …..

سومین همایش ملی آب و فاضلاب (با رویکرد اصلاح الگوی مصرف) تهران – اسفند ماه ۸۸ 

                
عنوان مقاله  :  تطبیق طرح های  فاضلاب  استان گیلان (با مثال  لاهیجان )  با شرایط محلی و استفاده از امکانات موجود . بهره مندی سریع مردمان از خدمات بهداشتی فاضلاب - کاهش سرمایه گذاری  برای دولت – کاهش بسیار هزینه های خانوار

تهیه کننده  :  مرتضی پیله ور جاوید 

چکیده :  در این مقاله با مثال  طرح در دست اجراء فاضلاب لاهیجان  به این نکته میپردازم که در صورت توجه بیشتر وجدی تر به قابلیت ها و امکانات موجود ، فرهنگ ، فولکلور و حتی شرایط اقلیمی لاهیجان ،  میتوان اجرای طرح فاضلاب بهداشتی لاهیجان را به عنوان پایان معضلی نامید که سالهاست مردمان از آن به عنوان کلی مشکل فاضلاب نام میبرند و جمع آوری آبهای سطحی را هم جدا از آن نمیدانند .همچنین به اثبات این موضوع خواهیم پرداخت  که با اجرای طرح های مرکب جمع آوری فاضلاب ( جمع آوری همزمان آبهای سطحی و فاضلاب های خانگی ) میتوان ضمن بهره مندی سریع مردمان شهر لاهیجان از سرمایه گذاریهای انجام شده ،  از افزایش هزینه های (هم برای دولت و هم برای مردم ) کاست .
واژه های کلیدی :  لاهیجان -فاضلاب – آبهای سطحی -هزینه های اجراء – بهره برداری سریع

مقدمه :   رشد جمعیت و نیازهای روزافزون انسان باعث شده است تا تقریبا تمامی منابع قابل دسترس و قابل استفاده روی کرة زمین به همراه تمام فناوریهای موجود به خدمت گرفته شوند تا همه و همه باعث گردند که سلطه ی انسان بر طبیعت برای برآوردن نیازهای بی پایان خود بیش از هر زمان دیگر متجلی گردد . در راه این تأمین نیازها آنچه که بیش از همه مورد بی توجهی و کم لطفی بشر عصر امروز قرار گرفته حفظ و حراست از محیط زیست است تا آنجا که امروزه مشکلات زیست محیطی از جمله آلودگی های محیط زیست خصوصاٌ موضوع فاضلاب و عواقب بی شمار آن بخش اعظم جهان و از جمله کشورهای در حال توسعه را دچار چالشی عظیم در نوع خود نموده است .در دنیای امروز حفاظت از محیط زیست جز با اتکاء به بستر فرهنگی جوامع ذینفع و تکیه بر امکانات و پتانسیل ها و واقعیت های موجود میسر نخواهد بود . در راستای تأمین محیط زیست سالم برای شهروندان ایرانی  موضوع تصفیه ی فاضلاب و سامان بخشی شبکه های جمع آوری فاضلاب مورد توجه جدی قرار گرفته است ، اما همزمان شاید نوعی بی توجهی به به مبانی فرهنگی ، اجتماعی و اقلیمی و حتی امکانات و قابلیت های موجود مناطق گوناگون ایران در طرحهای در دست اجراء فاضلاب ملاحظه میگردد که از نظر اینجانب آینده ی فایده ی اجرای این طرحها را در بعضی از نقاط کشور با تردید جدی روبرو ساخته است . دراین مقاله با پرداخت به طرح در دست اجراء فاضلاب لاهیجان سعی براین است که راه چاره ائی ارائه شود تا اجرای پروژه¬های فاضلاب بهداشتی به گونه¬ای باشد که با بهره گیری از قابلیت های هر منطقه در سریعترین حالت حداکثر بهره وری و فایده را برای جلوگیری از آلودگی¬های زیست¬محیطی( آب، خاک و هوا) سبب شود . 

 
نگاهی به لاهیجان :
موقعیت جغرافیائی : شهرستان لاهیجان در ناحیة شرقیِ استان گیلان واقع شده است و از شمال به دریای خزر، از جنوب به شهرستان سیاهکل، از شرق به شهرستان‌هایِ لنگـرود و رودسر، و از غرب به شهرستان‌هایِ آستانة اشرفیه و رشت محـدود می‌شود. وضع توپوگرافی زمین در ناحیه لاهیجان از نظم ارتفاعی مشخصی برخوردار است . هموارترین نقطة این سرزمین، در قسمت‌هایِ شمالیِ مجاورِ دریاست و هرچه از شمال ناحیه به طرف جنوب آن پیش برویم بر ارتفاع افزوده میگردد.به طوری که از ۲۷- متر تا حدود ۸۰۰ متر در نوسان است قسمتی از رشته‌کوه البرز، ناحیة بزرگی از جنوب این شهرستان را شامل می‌گردد.  مساحت این شهرستان معادل ۳/۵۸۴ کیلومترمربع است.این شهرستان در محدوده ۳۷ درجه و ۳۵ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۲۴ دقیقه عرض شمالی و نصف النهار ۴۹ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۵۰ درجه و۱۴ دقیقه طول شرقی قرارگرفته است . مساحت بخش مرکزی به مساحت ۳/۴۰۷ کیلومترمربع میباشد. وجه تسمیه لاهیجان ریشه در  ویژگی اقتصادی آن دارد. به نظر می رسد نام شهر لاهیجان مرکب از واژه های ً لاه ً ً یا ً ی نسبت ً ج ً صامت میانجی و ً ان ً جمع باشد ، یعنی لاه ی ج ان یا لاهی گان یا لاهحان یا منسوب به لاه که به معنی ابریشم است .

آب و هوا : شهر لاهیجان غنوده در باران ، بین کوه و جنگل و دریا شهری که دست تطاول خزان در هیچ فصلی برآن چیره نمیشود . شهرستان لاهیجان دارای دو ناحیة عمدة جغرافیاییِ جلگه‌ای و کوهستانی است. در ناحیة جلگه‌ای، نوارِ باریکِ ساحلی و در ناحیة کوهستانی، محدوده‌هایِ کوهپایه‌ای، جنگلی و مرتعی در ارتفاعاتِ مختلف به چشم می‌خورد. آب‌وهوای نواحیِ ساحلی و جلگه‌ایِ شهرستان لاهیجان، مرطوب و در فصول مختلف دارای شرایط خیلی مطلوب می باشد و در کوهستان، نیمـه‌‌مرطوب و دارای شرایط متوسط است. میـزان بارنـدگی در شهرستـان لاهیجان، سالانـه ۱۰۰۰ تـا ۱۴۰۰ میلی‌متر می‌باشد. و مهم‌ترین رودخانة جاری در آن زاکله بر رود یا لاهیجان روخانه است. حداکثر عمق برخورد به آب در مناطق کوهپایه ای حدود ۵۰ متر است و در انتهای شمالی ناحیه به حدود سه متر میرسد . در جلگه شمالی شهرستان بیش از ۹۰درصد چاههای بهره برداری دارای عمق برخورد به آب کمتر از ۱۰ میباشد.

 
جمعیت : جمعیت شهری لاهیجان در سال ۱۳۸۸ برابر با  79000 نفر میباشد . جمعیت پیش بینی شده برای سال ۱۳۹۰ به میزان ۹۱۸۰۰ نفر و جمعیت سال ۱۴۰۰ به میزان ۱۲۰۰۰۰ نفر پیش بینی گردیده است .

پیشینه ی  استفاده از شبکه های فاضلاب سنتی  (اِگوها) : در اکثر قریب به اتفاق شهرهای استان گیلان از جمله لاهیجان بعلت نفوذ ناپذیری زمین و بالابودن سطح آبهای زیرزمینی و شیب های ناچیز ، فاضلاب ها برخلاف بسیاری از شهرهای کشور که از طریق حفر چاه در زمین نفوذ داده می شوند، در سطح زمین جاری می گردند. بهمین جهت از گذشته های بسیار دور ، مناطقی جهت خانه سازی و اسکان انتخاب می شد که در مجاورت رودخانه ها، مسیل ها، آبراه ها و خط القعرهای طبیعی باشند تا دفع فاضلاب ها و آبهای ناشی از بارندگی و سیل از طریق آنها صورت گیرد. گروهی از جمله تهیه کننده ی این مقاله ، این مسئله را مربوط به ارتباطات فرهنگی گیلانیان با اروپا در صده های قبلی میدانند و این فرهنگ ۱۰۰ ساله را  جزوی از افتخارات فرهنگی لاهیجانیها تلقی دارند ، به باور این گروه  مردمان شهرشان ازآن موقع دور با درک مشکلات و عواقب فاضلابی ه این باور و فرهنگ رسیده بودند که فاضلاب را از محیط زندگی خود به هر ترتیبی که لازم باشد دور سازند. شایان ذکر است روش دفع فاضلاب در ابتدا سیستم جمع آوری فاضلاب یک سیستم رو باز بوده که خود عامل شیوع بیماری ها بوده. دراواخر قرن ۱۷ میلادی برای اولین بار در جهان سیستم جمع آوری فاضلاب ” اگو”  به صورت زیرزمینی در شهر پاریس و به طول ۱۶ کیلومتر انجام شد . هر چند که این الگو به دلیل عدم پیش بینی مکان مناسب برای دفع و انجام فرایند تصفیه ناقص بود ، اما با توجه به جمعیت کم آن دوران و به تبع فاضلاب کم و در نظر داشتن اصل خودپالایندگی آب و محیط و نظر به وجود رودخانه و انهار فراوان پرآب ، و غیر صنعتی بودن فاضلابها ، هیچ مشکلی ایجاد نمیشد بدین واسطه نمیتوان خرده ائی را برمردمان آن زمان وارد دانست . هنوز درمسیرهائی از بافت قدیم شهر لاهیجان ماننده منطقه پرده سر- خمیر کلایه – محله میدان و … مجراهای آجری فاضلاب وجود دارند که به عنوان قسمتی از شبکه جمع آوری و انتقال فاضلاب شهری مورد استفاده قرار می گیرند. بتدریج و همگام و همراه با رشد شهرنشینی و افزایش آگاهی های مردم و ضرورت های ناشی از آن ، لاهیجانیها اقدام به ساخت فاضلابروهای زیرزمینی با مصالح بنائی مناسب در معابر ، کوچه ها و خیابانها از مبداْ   اماکن تا خروجی آنها به رودخانه ها و آبراهه ها و مسیل ها ، نمودند . با متداول شدن سیمان و بتون ودر طی چندین دهة اخیر ، این مجاری زیرزمینی تبدیل به لوله های بتنی شد که به دلیل نوع اجراء و قرار گرفتن آنها در باکس های بتنی عملاٌ کمترین نفوذ به زمین در طول مسیر انتقال را دارا هستند .  ” اگو ” واژه ای است با قدمتی شاید بیش از  100 ساله در لاهیجان. آنچه را که مردمان این شهر از شبکه های فاضلاب موجود ، به نام” اِگو ” یاد میکنند و با آن آشنایند  همزمان وظیفه ی جمع آوری و دفع آبهای سطحی و فاضلاب های خانگی را با هم برعهده دارد . تا چند دهة قبل ، حجم فاضلاب های خروجی شهر به سمت انهار و رودخانه ها بسیار کم و ناچیز بوده و رودخانه ها و تالاب ها باقدرت طبیعی خودپالایی ، با آنها مقابله کرده وتعادل طبیعی لازم باکمترین آسیب به محیط زیست برقرار می شد.ضمن اینکه با هر بارندگی ، بویژه باران های سیلابی ، مجاری زیرزمینی مزبور و رودخانه ها و آبراهه ها و تالاب ها تا حد نسبتاً رضایت بخشی تصفیه و شسته می شدند و لذا هیچ مشکل خاص و مسئله سازی بوجود نمی آمد. تا این تاریخ نزدیک به ۱۸۰ کیلومتر شبکه ی فاضلاب سنتی در لاهیجان وجود دارد و درصد تحت پوشش آن بیش از ۸۵ درصد است . در مقابل ۲۷ هزار مشترک آب خانگی ، آبفای لاهیجان دارای ۲۳ هزار مشترک فاضلاب سنتی است . ضمن اینکه تعداد بسیاری نیز بدون داشتن امتیاز آب شهری (استفاده از آب چاههای خانگی ) از این شبکه ی فاضلاب سنتی استفاده مینمایند که آمارشان در هیچ کجا ثبت نیست و عملاٌ نیز شناسائی آنها نتیجه ائی نخواهد داشت . اساساٌ مردم لاهیجان با توجه به انجام مشارکت های مردمی در احداث ، و نصب اختیاری انشعاب که تا امروز نیز هیچ برنامه ی مشخص فنی برای آن وجود ندارد  استفاده از شبکه ی فاضلاب سنتی را حق خود دانسته و به هیچ وجه تمایلی به پرداخت هزینه های بهره برداری ندارند . استفاده از فاضلاب سنتی چنان در لاهیجان نهادینه است که عده ائی هر منهولی چه از نوع گاز یا مخابرات نیز اگر باشد را ، راهی برای دفع فاضلاب خود میدانند و این موضوع در بسیار مواقع مورد اعتراض اداره های گاز و مخابرات لاهیجان واقع شده است .  این موضوع در سایر شهرهای گیلان نیز به نوعی مطرح است به این معنا که  جمعیت شهری تحت پوشش خدمات جمع آوری و دفع فاضلاب در استان گیلان معادل ۵۶ درصد می باشد که درمقایسه با متوسط همین شاخص در سطح کل کشور که معادل ۵/۱۴ درصد است حدود ۴ برابر است .

 
طرح فاضلاب لاهیجان :  بتدریج و باافزایش جمعیت شهرنشینی و ازدیاد تراکم شهری و توسعه انفجاری شهرها و به تبع آن ازدیاد روزافزون فاضلاب ها ،  بویژه از حدود سال ۱۳۵۰ هجری شمسی ، تعادل یاد شده بزیان طبیعت بهم خورد و توان خودپالایی رودخانه ها و تالاب ها دیگر جوابگوی احجام افزایش یابنده فاضلاب های ورودی هم از لحاظ کمی و هم از لحاظ کیفی به واسطه رشد سریع صنایع نشدند. حاصل قضیه این که تمامی رودخانه هائی که در سطح لاهیجان و به نوعی کل استان از داخل شهر ها میگذشتند ،  تبدیل به کانال های روباز جمع آوری و انتقال فاضلاب گردیدند . از سال ۱۳۵۳ بمنظورحل مشکل  فاضلاب در شهر لاهیجان توسط مهندسین مشاور گید ، همزمان با شهرهای رشت ، انزلی ،  آستانه اشرفیه و املش ، مطالعات جمع آوری‌، تصفیه و دفع فاضلاب و آبهای سطحی  شروع و در سال ۱۳۵۵ تحویل شد  که به دلایلی تأئید نگردید ضن اینکه پس از آن نیز  با حدوث انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و دراثر تبعات منفی جنگ تحمیلی ، مطالعات مذکور متوقف گردید . قرارداد شماره ی  18055 مورخ ۲۸/۱۲/۶۹ شرکت آبفای گیلان با مهندسین مشاور ایراناب ، شروع دوباره ی مطالعات مشکل فاضلاب لاهیجان بوده است که انجام آن تا آبان ماه سال ۷۱ به طول انجامید . این مطالعه ابتداء با عنوان  ” طرح شبکه ی جمع آوری فاضلاب و آبهای سطحی ، تصفیه و دفع فاضلاب شهر لاهیجان ” ارائه و سپس بر اساس  قوانین مربوطه که با استناد به ماده ی ۱ قانون تأسیس شرکت های آب و فاضلاب که وظیفه ی این شرکت ها را “ایجاد و بهره برداری تاسیسات مربوط به توزیع آب شهری و همچنین جمع آوری وانتقال وتصفیه فاضلاب شهرها “  میدانست و نظر به بند ۶ ماده ی ۵۵ قانون شهرداریها که جمع آوری آبهای سطحی و  احداث شبکه های جمع آوری  و دفع آبهای سطحی  و حفظ و مرمت و نگهداری از شبکه های موجود را از وظایف شهرداریها میدانست ، به صورت طرح (فقط) فاضلاب لاهیجان (تأکید میکنم فقط فاضلاب های خانگی بدون در نظر گرفتن آبهای سطحی ) در سرلوحه ی برنامه های شرکت آب و  فاضلاب قرار گرفت . بدین ترتیب شبکه ی جمع آوری فاضلاب لاهیجان به صورت مجزا در نظر گرفته شد . اجرای طرح فاضلاب لاهیجان از سال ۱۳۷۳ همزمان با شهرهای رشت و انزلی شروع شد . سال مقصد طرح  1400  و  جمعیت تحت پوشش در سال مقصد به میزان  120000  نفر در نظر گرفته شده است .  
اکنون تصفیه خانه ی فاضلاب لاهیجان آماده ی بهره برداری است و بیش از ۵۰ کیلومتر شبکه ی فرعی و حدود ۱۵کیلومتر خطوط اصلی و انتقال ، به همراه یک واحد تلمیه خانه انجام گردیده ا. نکته ی قابل توجه این است که اتمام طرح فاضلاب لاهیجان جزو جزو تکالیف برنامه ی چهارم کشور برای دولت منظور شده بود و در مصوبات سفر رئیس جمهور محترم نیز اتمام آن مصوب گردیده که با توجه به همه اینها عملاٌ نتیجه ی مطلوب حاصل نشده است و صراحتاٌ میتوان عنوان کرد که عدم اتمام طرح ، کمبود اعتبارات تخصیصی  است .

 تأخیر در بهره برداری از شبکه های احداثی فاضلاب بهداشتی باعث شده مردم لاهیجان با توجه به  مشکل دفع  فاضلاب به صورت خودسرانه نسبت به نصب انشعاب فاضلاب های خود به شبکه های بهداشتی اقدام نمایند . این شبکه ها هنوز خروجی ندارد و به صورت یک مخزن بزرگ حلقوی پراز فاضلاب درآمده است که متولیان فاضلاب شهری لاهیجان هر روز با بالازدن آن در نقاط پائین دست روبرویند و تنها راه چاره اتصال خروجی های همین شبکه های جدید احداثی به شبکه های فاضلاب سنتی است . این  موضوع علاوه بر تبعات اینگونه باعث تخریب و غیرقابل بهره برداری شدن شبکه های احداثی مطابق طرح اولیه شده است . طرحی که قرار بود آبهای سطحی ناشی از ناودانی ها و کف شور حیاط را به خود راه ندهد و اتصال انشعابات از طریق سه راهی ها انجام گردد نه سوراخ کردن لوله و دیواره ی منهولها !

وضعیت آبهای سطحی لاهیجان : شناخت شرایط اقلیمی در مدیریت صحیح فاضلاب در مناطق مختلف اعم از انتخاب نوع روش و طراحی سیستم های جمع آوری و تصفیه فاضلاب از موارد مهم و ضروری به شمار می¬رود.  متوسط بارندگی در ایران ۲۵۰ میلیمتر و به اندازه ی یک سوم متوسط جهانی است . متوسط بارندگی استان گیلان ۱۱۰۰ میلی متر می باشد. در لاهیجان مثالی است . مردمان این شهر میگویند در شهرما در یک سال ۱۳ ماه باران میبارد! . به این معنی که ۱۲ ماه از سال باران از آسمان میبارد  و یک ماه اضافه ، چکه های باران از روی ناودانی ها  و شاخ و برگ درختان بر سر و رویت میریزد . این اغراق است اما مثالی است که میزان بارش باران در این شهر را کاریکاتور وار مینمایاند . در بیانی دیگر مردمان لاهیجان در هر مکالمه یا مراسله یا مصاحبه ائی از خارج از استان با همشهریان و دوستان وخانواده ی خود پیش از پرسش از احوال یکدیگر از هوا میپرسند ! اینها وبسیاری نظیر این  نشان دهنده ی در هم آمیختگی زندگی مردمان لاهیجان با باران و فرهنگ آن است . لاهیجان با ارتفاع ۲- متر از سطح دریا میباشد .  میانگین سالانة باران شهر لاهیجان  بالغ بر ۱۳۳۰ میلیمتر می باشد . میزان بارندگی در سال ۸۷-۸۸ لاهیجان به میزان  1067 میلیمتر میباشد. همه ی این بارشها اکنون با استفاده از شبکه های فاضلاب سنتی موجود یا همان اگو به رودخانه و انهار و کانال های حاشیه ی شهر که همه ی آنها به سمت شمال جاریند هدایت میگردد . اما آنچه را که در مقدمه نیز عنوان داشتیم مردم لاهیجان و مسئولان سیاسی اجتماعی شهرستان عملاٌ  سهمی مساوی برای  فاضلاب های خانگی و آبهای سطحی در قالب کلی “مشکل فاضلاب ” این شهر قائلند . بر این مبناء و با دید زیست محیطی در قالب طرح فاضلاب لاهیجان با تولی گری آبفا برای ۵۰ درصد مشکل برنامه ریزی شده است اما برای ۵۰ درصد باقیمانده چه اقدامی یا برنامه ائی از سوی شهرداری لاهیجان در نظر است ؟ اکنون پاسخ به این پرسش بسیار مهم است که آیا آب های سطحی فاضلاب نیست و اساساٌ نوع رفتار کشورهائی با شرایط مشابه استان گیلان و شهر لاهیجان با این موضوع چگونه است .

آیا آبهای سطحی فاضلاب نیست ؟!  : زمانی که آب باران بر روی سقف و سطح زمین جاری میشود ممکن است آلاینده های مختلفی مثل ذرات خاک، فلزات سنگین، ترکیبات آلی، مواد دفعی حیوانات، و نهایتا چربی و روغن را همراه خود حمل کند. بنابر این تخلیه ی پسابهای ناشی از باران به محیط نیاز به تصفیه دارد. بنابراین بهتر است به جای آبهای سطحی از واژه ی فاضلاب های سطحی استفاده کنیم . فاضلاب های سطحی ناشی از بارندگی و جاری شدن رواناب ها در سطح خیابان¬ها، معابر و… می باشند. این فاضلاب ها به علت جریان در سطح زمین و تماس با آشغال ها و کثافت¬های روی زمین و شستن سطح خیابان¬ها و پشت بام¬ها آلوده شده و مقداری مواد آلی و معدنی درآنها وجود دارد. از این رو در شروع بارندگی درجه آلودگی فاضلاب های سطحی زیاد و پس از پاک شدن سطح های بارش، مقدار آلودگی آنها کاسته می شود. بیشترین بخش مواد خارجی را در این فاضلاب ها مواد معدنی مانند ماسه و شن تشکیل می دهند که در اثر شستشوی خیابان ها وارد فاضلاب می شوند. بجز آن پسمانده¬ی ذرات گیاهی و حیوانی و مواد نفتی و دوده، بخش¬های دیگری از مواد خارجی موجود در آبهای سطحی را تشکیل می¬دهند.
کشور آلمان با جمعیتی به میزان ۵/۸۲ میلیون نفر و مساحتی در حدود ۳۵۷۰۳۱ کیلومتر مربع دارای شرایط بارندگی متفاوتی است . در بعضی از نقاط این کشور به میزان ۲۴۵۰ لیتر باران یا برف می‌بارد در بعضی نقاط دیگر این میزان در حدود ۴۰۰ لیتر در ثانیه است . در بازدید از کشور آلمان و در پاسخ پرسشهایم دریافتم که در این کشور بیش از ۱۲۵۰۰ واحد تصفیه خانه ی فاضلاب وجود دارد که شبکه ی جمع آوری همه ی آنها به صورت درهم است .

مدل های جمع آوری آبهای سطحی در شهرهای ایران و ارتباط آن با شبکه ی سنتی موجود لاهیجان : برای جمع آوری آبهای سطحی در شهرهای ایران مدل های مختلفی وجود دارد . هر چند متأسفانه این مدلها بیشتر از آنی که نگران محیط زیست و بهداشت باشند ، متکی بر ساماندهی حمل و نقل شهری میباشند . در ایران جمع آوری آبهای سطحی به صورت سیستم لوله ائی ، کانالهای روباز و کانالهای روبسته انجام میگردد . در طرحهای جامع شهرها از جمله شهر تهران سیستم لوله گذاری برای جمع آوری آبهای سطحی پیشنهاد گردیده است ولی علت اصلی عدم امکان آن این است که این سیستم را نمیتوان ﺑﺼﻮرت ﻣﺠﺰا از ﺳﺎﻳﺮ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎی ﺷـﻬﺮ، در ﻳـﻚ ﭘـﺮوژه اﺟﺮا ﮔﺮدد . ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺟﻤﻊ آوری و دﻓﻊ آﺑﻬﺎی ﺳﻄﺤﻲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺷﺒﻜﻪ ﻓﺎﺿﻼب ادﻏﺎم ﺷﺪه و ﻳﺎ دو ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﺠﺰا ﺑﺮای آﺑﻬﺎیﺳﻄﺤﻲ ﺑﺎ ﻓﺎﺿﻼب ﺧﺎﻧﮕﻲ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﺷﻮد  . ادﻏﺎم ﺷﺒﻜﻪ آﺑﻬﺎی ﺳﻄﺤﻲ ﺑﺎ ﻓﺎﺿﻼب ﺧﺎﻧﮕﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻛﺎﻫﺶﻣﺨﺎرج احداث ﺷﺒﻜﻪ ﻣﻲ ﮔﺮدد، ولی علت عدم انتخاب آن در شهرهای کم باران ایران احتمالاً  ﻫﺰﻳﻨﻪ ی ﺳﺎﺧﺖ و ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺑﻬﺮﺑﺮدای از ﺗﺼﻔﻴﻪ ﺧﺎﻧﻪ های ﻓﺎﺿﻼب است که در زمانهای بسیاری در طول سال به دلیل عدم بارش بلا استفاده خواهند بود . ﺟﻤﻊ آوری و دﻓﻊ آﺑﻬﺎی ﺳﻄﺤﻲ از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﺒﻜﻪ ﻟﻮﻟﻪ گذاری شده باعث میگردد تا هیچ گونه مشکلات ایمنی برای عابرین ایجاد نگردد سطح اشغال خیابان ها به حداکثر استفاده تبدیل می گردد و دﻓﻊ زﺑﺎﻟﻪ و آﺷﻐﺎل ﺗﻮﺳﻂ اﻫﺎﻟﻲ ﺑﻪ داﺧﻞ ﺳﻴﺴﺘﻢ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻧﺒـﻮده و ازﻧﻈـﺮ ﺑﻬﺪاﺷـﺖ ﻣﺤـﻴﻂ،ﺳﻴـﺴﺘﻢ ﻣﻨﺎﺳـﺒﻲاﺳﺖ. ﻣﻘﻄﻊ ﻫﻴﺪروﻟﻴﻜﻲ و ﺳﺮﻋﺖ ﺟﺮﻳﺎن آب در شبکه های لوله گذاری شده بسیار ﺑﻬﺘﺮ از ﻛﺎﻧﺎل های ﻣﺴﺘﻄﻴﻠﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ .از دیگر سوی به دلیل دفن  ﻟﻮﻟﻪﻫﺎ در زﻳﺮ ﻋﻤﻖ ﻳﺨﺒﻨﺪان در ﺗﻘﺎﻃﻊﻫﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﻧﺎﻫﻤﻮاری و ﻋﻮارض ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب در ﺳﻄﺢ آﺳﻔﺎﻟﺖ ﻧﻤﻲﮔﺮدﻧﺪ. با اجرای طرح لوله گذاری در مقایسه با کانالهای روباز ، ﺑﺮای ﺗﺮد ﻋﺎﺑﺮﻳﻦ ﺑﺨﺼﻮص ﻣﻌﻠﻮﻟﻴﻦ و اﺷﺨﺎص ﻛﻬﻨﺴﺎل ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﻲﺑﺎﺷد. ﻟﺰوﻣﻲ ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﺷﻴﺐ ﻟﻮﻟﻪﻫﺎ از ﺷﻴﺐ ﻃﻮﻟﻲ ﺧﻴﺎﺑﺎن ﻧﺒﻮده و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺧﻂ ﭘﺮوژه ﺧﻴﺎﺑﺎن ﺑﺎ آزادی ﺑﻴﺸﺘﺮی ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪاﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد وهمچنین ﻟﺤﺎظ ﻓﻀﺎی ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮای ﻧﺼﺐ ﺗﺠﻬﻴﺰات ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎﺟﻪ ﺗﻠﻔﻦ-ﺷﻴﺮ آب آﺗﺶ ﻧﺸﺎﻧﻲ ….  و غیره را امکان پذیر میکند . در لاهیجان قدیم و لاهیجان امروز نیز حتی یک متر  شبکه ی جمع آوری به صورت کانال روباز وجود ندارد و همه ی آبهای سطحی با تلفیق فاضلاب های خانگی با استفاده از شبکه ی مشترک (فاضلاب سنتی ) جمع آوری و هدایت میگردند . با اثبات فاضلاب بودن آبهای سطحی و و وجود حجم وسیع آن در لاهیجان ، به این نتیجه میرسیم که مردم و مسئولان شهری لاهیجان به حق ، موضوع “مشکل فاضلاب” را در لاهیجان به دو نیمه مساوی فاضلاب های خانگی و آبهای سطحی تقسیم میکنند و حالا سوال اینجاست که آیا شهرداری لاهیجان برای این نیمی دیگر ، چه برنامه ائی دارد . پاسخ با توجه به شناخت کامل اینجانب از شرایط شهری لاهیجان به صراحت ” نه ” است .

 
مشکل فاضلاب در لاهیجان : اما آنچه که پیشتر نیز گفتیم ، در لاهیجانِ امروز ، مردم از آن چه که به نام “مشکلِ فاضلاب” یاد میکنند و عدم سامان بخشیش را گله دارند ، در واقع تلفیقِ همزمانِ وظیفه ی جمع آوری فاضلاب های خانگی و دفع آب های سطحی توسط ” اِگو” هاست و بر سه قِسم قابل دسته بندی است . مناطقی که از سالهای گذشته فاضلاب سنتی دارند ولی نیاز به اصلاح و لایروبی مجدد دارند – مناطقی که فاضلاب سنتی ندارند و درخواست احداث شبکه ی جدید را دارند – مناطقی که به عنوان خروجی فاضلابهای سنتی اکنون کانون آلودگی ، بو و همه ی نامطلوبی ها هستند و مردمانی که خواهان ِحلِ آنند . با در نظر گرفتن بارش بیش از ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ میلیمتر در سال ، از نظر مردمان این شهر معضلِ فاضلاب لاهیجان به دو قسمت مساوی ” فاضلاب های خانگی ” و ” آبهای سطحی ” قابل اشاره اما غیر قابل تفکیک از همدیگر است . هر چند متولیان دولتی برای آن تفکیک قائلند . فاضلاب با تولّی گری آبفا و آبهای سطحی با تولّی گری شهرداری.تفکیکی سازمانی و نهادی  که عملاٌ مشکل مردمان لاهیجان را حل نمیکند ، بلکه در بسیار مواقع توجیه گر مشکل برای مسئولان و استنادی برای شانه خالی کردن از بار مسئولیت است .

 
روند طولانی اتمام طرح فاضلاب لاهیجان : ایجاد سیستم جمع آوری و تصفیه فاضلاب هزینه بر و راه اندازی آن برای شهرهای قدیمی زمان بر است و از سوی دیگر در این زمینه مشکلات بودجه ای نیز وجود دارد که همین عوامل باعث کندی روند ایجاد شبکه جمع آوری و تصفیه فاضلاب در شهرها شده است . در بخشی از ماده ۳۰ قانون برنامه چهارم بر ارتقای شاخص های جمعیت تحت پوشش شبکه فاضلاب شهری تا سقف ۴۵ درصد تاکید شده است. در این قانون بر راه اندازی شبکه جمع آوری و تصفیه فاضلاب به ویژه در استان های شمالی تاکید شده اما آن چه هدف قانون گذار در این زمینه بوده آنچنان که باید اجرایی و محقق نشده است. موضوع عدم اجرای کامل طرحهای فاضلاب به اندازه ائی دارای  عقب مانده گی شدید نسبت به برنامه ی چهاراست که حالا کارشناسان در برنامه پنجم به آسیب شناسی برنامه ی چهارم خواهند پرداخت زیرا که دولت ملزم شده بود که شهرهای بزرگ و کلان شهرها را به شبکه جمع آوری و تصفیه فاضلاب مجهز کند. با همه ی این تنگناهای مالی که مختص لاهیجان هم نیست ، تصفیه خانه ی فاضلاب لاهیجان تا پایان سال به بهره برداری خواهد رسید اما واقعیت این است که طرح کامل فاضلاب لاهیجان با این شیوه ی تزریق اعتبار تا سالهای دور دیگر به صورت کامل قابل بهره برداری نخواهد بود . با وجود ۱۴۰ میلیارد ریال هزینه ی انجام گرفته طرح فاضلاب لاهیجان و بر اساس آخرین برآورد انجام شده بر مبنای  فهرست بهاء ۱۳۸۵ به میزان ۳۹۰ میلیارد ریال دیگر اعتبار نیاز دارد . در نظر داشته باشید که حداکثر اعتبار در نظر گرفته در طول سالهای گذشته در یک سال تنها ۲۵ میلیارد ریال بوده است . بنابر این با روند واقعی اتفاق افتاده در گذشته و در نظر گرفتن تورم و مسایل دیگر از جمله توسعه ی شهر و جمعیت و …. کاملاٌ روشن است که بهره مندی لاهیجانیها و حل مشکل حداقل ۲۰ سالی طول خواهد کشید .هر چند اکنون تلاشهای بسیار خوبی از سوی شرکت آب و فاضلاب گیلان برای جذب اعتبار از بانک توسعه ی اسلامی و فاینانس داخلی با بانک ها به صورت جدی در دست پیگیری است  اما تا آن موقوع تکلیف چیست . واقعیت این است که نه سیستم مدرن فاضلاب لاهیجان برای تمام شهروندان این شهر در طی چند روز آینده توسط آبفا مورد بهره برداری واقع میشود و نه طرحی منسجم برای سامان بخشی دفع آبهای سطحی در لاهیجان ازسوی شهرداری وجود دارد !! .

 
دلایل انتخاب طرح تفکیکی فاضلاب از آب های سطحی در لاهیجان موانع قانونی یا تابعیت از وضع کلی کشور : موضوع مهمی که غالبا هنگام طراحی سیستم های فاضلاب جوامع کوچک توجه کمی به آن می شود نوع سیستم فاضلابرویی است که برای انتقال فاضلاب به سیستم تصفیه خانه مورد استفاده قرار خواهد گرفت. سیستم های جمع آوری معمولا ۹۰- ۷۰ در صد کل هزینه های ساخت یک سیستم تصفیه فاضلاب را به خود اختصاص می دهد. توپوگرافی محدوده شبکه جمع آوری فاضلاب – سطح آبهای زیرزمینی – مشخصات ژئوتکنیکی و شرایط تحت الارضی خاک محدوده شبکه جمع آوری فاضلاب – میزان نفوذپذیری آب درلایه های خاک درزمان حفاری و پایداری خاک – زمان اجرای شبکه فاضلاب -  هزینه اجرایی شبکه جمع آوری فاضلاب -  مسائل بهره برداری و نگهداری شبکه جمع آوری فاضلاب و تأسیسات جنبی آن -  هزینه سرمایه گذاری اولیه اجرای شبکه جمع آوری فاضلاب -  تأسیسات زیربنایی شهری از قبیل تأسیسات آب،گاز،برق،مخابرات و مترو. – شرایط ترافیک شهری و گذربندی معابر شهری ، از جمله ی عوامل مهم در انتخاب نوع روش جمع آوری فاضلاب است . طراحی تاسیسات جمع آوری فاضلاب در شهرهائی مانند لاهیجان باید  به گونه ای انجام شود که برای ساخت و راهبری آن از امکانات محلی حداکثر استفاده به عمل آید. طراحان و مصوبان طرح فاضلاب بهداشتی لاهیجان علت انتخاب طرح جمع آوری در این شهر به روش مجزا را تنگناهای قانونیِ میدانند که از یک سو آب و فاضلاب ها را تنها موظف به جمع آوری و تصفیه ی فاضلابها مینمایند و از سوی دیگر وظیفه ی جمع آوری و سامان بخشی آبهای سطحی را از وظایف اصلی شهرداریها میداند . همچنین قانون تشکیل شرکت های آب و فاضلاب در سال ۶۹  و مشخصا ٌ ماده ی ۱ آن به شرح ذیل است ، ایجاد و بهره برداری تاسیسات مربوط به توزیع آب شهری و همچنین جمع آوری وانتقال وتصفیه فاضلاب شهرها در داخل محدوده قانونی شهرهای هر استان به عهده شرکت مستقلی بنام شرکت آب وفاضلاب استان خواهد بودکه توسط وزارت نیرو تشکیل خواهد شد.  همچنین بر اساس بند ۶ ماده ی ۵۵ قانون شهرداریها ، احداث شبکه های جمع آوری  و دفع آبهای سطحی  پیش بینی شده  در طرح توسعه  شهری و حفظ  ،‌نگهداری ومرمت شبکه های  موجود از جمله ی وظایف اصلی شهرداریهاست . با توجه به همه ی واقعیتهای پیش گفته طرح اولیه ی ارائه شده از سوی مشاور برای حل مشکل فاضلاب لاهیجان با عنوان “طرح شبکه ی جمع آوری فاضلاب و آبهای سطحی ، تصفیه و دفع فاضلاب شهر لاهیجان ” آبان ماه سال ۱۳۷۱ تهیه و مورد تصویب نیز واقع گردید . اما بعدها به دلیل همین الزامات قانونی به صورت طرح جمع آوری مجزا ارائه ، تصویب و اجرائی گردید. اجرای شبکه ی فاضلاب بهداشتی در لاهیجان به صورت مجزا مثالی دیگر است بر عدم  هماهنگی ارگانهای شهری  ( برق ،‌مخابرات ، آب و فاضلاب و گاز ) با شهرداری ها که ضررهای فراوانی را عاید دولت و ملت می نماید.

اثرات مثبت طرح جمع آوری مختلط در لاهیجان :
۱- محدودیت منابع مالی باعث میگردد تا اجرای طرح کامل فاضلاب لاهیجان تا چند سال دیگر به طول بیانجامد و معنای آن این است که در طول این سالیان قسمت زیادی از مردمان این شهر که مشمول این طرح نمیشوند ، فاضلاب خود را از طریق شبکه های فاضلاب سنتی به رودخانه ها و انهار هدایت میکنند و بنابراین بحران زیست محیطی ناشی از ورود فاضلاب ها به رودخانه ها و طبیعت همچنان در این شهر باقی خواهد بود .

۲- شهرداری لاهیجان تاکنون هیچ برنامه ی مشخصی یرای جمع آورد و دفع و تصفیه ی روان آبهای سطحی که ما عملاً آن را فاضلاب سطحی نامیده ایم ندارد . پس طرح جمع آوری مختلط میتواند این بحران را چاره ساز باشد .

۳- سیستم های جمع آوری معمولا ۹۰- ۷۰ در صد کل هزینه های ساخت یک سیستم تصفیه فاضلاب را به خود اختصاص می دهد. با پذیرش طرح جمع آور مختلط عملاٌ  و پذیرش واقعیت وجود بیش از ۱۸۰ کیلومتر شبکه ی فاضلاب سنتی که عملاً با ایجاد یکه رینگ کامل در حاشیه ی شهر و دو سوی رودخانه ی لاهیجان به صورت کامل قابل جمع آوری و هدایت به سمت تصفیه خانه خواهد بود . با این کار به صورت بسیار سریع همه ی فاضلاب های سنتی لاهیجان خروجی آنها به مقصد تصفیه خانه خواهد بود و باعث کاهش هزینه ی بسیار میگردد .

۴- با عدم اجرای مجدد شبکه ی فاضلاب بهداشتی در کوچه ها حجم عملیات اجرائی و عواقب ناشی از ان مانند خسارات آسفالت ، خسارت وارده به سایر تأسیسات و به طور اخص هزینه احداث انشعاب مجزا حذف خواهد شد .

۵- اجرای طرح فاضلاب به صورت مجزا مستلزم آن است که همه ی مشترکین آبفای لاهیجان نسبت به تفکیک خروجی فاضلاب های خانگی خود به دو صورت خروجی حمام و دستشوئی و آشپزخانه   و خروجی آب ناودانی و کف شور اقدام نمایند که خود هزنیه ی بسیار را برای مردم در بر خواهد داشت .

۶- تفکیک انشعاب های خروجی فاضلاب های لاهیجان بدون فرهنگ سازی امکان پذیر نیست و اساسا با مخالفت های بسیاری همراه خواهد بود . مخالفت هائی که بعدا به نوعی لجبازی با سیستم همراه خواهد شد و منجر به اجرای عملیات شبانه ی وصل خواهد بود که خود هزینه های بسیار را به همراه داشته و ما را از اهداف طرح دور میکند .

۷- مردمانی که برای حل مشکل فاضلاب خود به مهنولهای سایر ادارات خدماتی مانند گاز و مخابرات رحمی نمیکنند ، چگونه میشود از آنها انتظار داشت که در کوچه هایی که شهرداری شبکه دفع آبهای سطحی را اجرا نکرده ، خروجی فاضلاب سطحی خود را به شبکه ی بهداشتی وصل نکنند ! کاری که عملاً تحت هیچ شرایط حتی امنیتی هم امکان پذیر نیست .

۸- بارها مشاهده شده است که در هنگام بارندگی و وقوع سیلابها ، تمام مسئولان سیاسی اجتماعی شهرستان و شهرداری ، با جرثقیل نسبت به درآوردن دریچه ی همه ی منهولها برای دفع آبهای سطحی اقدام میکنند و در این هنگام هیچ کس را یارای مخالفت با این اقدام نیست  . در این هنگام مسئولان شهری بی توجه به تولی گری شهرداری بر موضوع آبهای سطحی معتقدند که ” شاید با کمی مدیریت در امور فاضلاب شهری و ایجاد تغییراتی در سیستم زهکشی و کانال کشی برای کنترل آب های سطحی و زیرسطحی بتوان از بروز این مشکلات و خسارات جلوگیری کرد”!. در تهران نیز یکی از مسئولان آبفا در مصاحبه ائی بعد از یک روز بارانی میگوید : بر اثر این بارندگی ها لوله های دسترسی به شبکه (آدم روها) به دلیل اتصال آب های سطحی به آنها از سوی شهرداری تهران ، در سطح وسیعی تخریب شده است. آدم روها لوله های بزرگ دسترسی به شبکه فاضلاب هستند که امکان تردد افراد در داخل آنها به منظور بازدید، تصویربرداری و کنترل شبکه فاضلاب از طریق آنها انجام می شود.

۹- پایداری تاسیسات در مقابل بلایای طبیعی از جمله شاخصه های مهم طرح های جمع آوری است . با این اوصاف بهترین و مطمئن ترین شبکه ی جمع آور ی فاضلاب در لاهیجان همان شبکه های فاضلاب سنتی موجود با شرط انتقال خروجی آنها به سمت تصفیه خانه است .

نتیجه گیری : در لاهیجان امروز روند ناگزیر ورود فاضلاب به انهار و رودخانه و کانالهای آبیاری کشاورزی و …. ادامه دارد و همچنان بصورت تصاعدی ادامه خواهد داشت. هرجا رودخانه  ، یا آبراهه  ، یامسیلی و یاخط القعری و حتی گودال و اراضی پستی وجود داشته باشد تبدیل به فاضلاب رو و یا مخزن فاضلاب می شوند که نمونه های آنها فراوان اند . درنتیجه تاثیرات مضاعف و ویرانگر خشکسالی ، طی چند سالة اخیر ، غلظت فاضلابی رودخانه ها باز هم افزایش یافت. سالمندان و حتی میانسالان گیلانی ، بخوبی ،  ماهی گیری و ماهی گیران حرفه ای و غیر حرفه ای کنار رودخانه ها ی سرتاسر گیلان را بیاد دارند. ولی امروزه باستثنای رودخانة  سفید رود و سردهنه های رودخانه ها و یا برخی رودخانه ها ی دور افتاده یا از دسترس شهرنشینان بدور مانده تقریباً در هیچ رودخانه ای در استان گیلان موجود زنده  یافت نمی شود.علاوه بر همه آنچه که فوقاً اشاره شد چنانچه خدای ناکرده یک بیماری مسری و واگیردار مانند شبه وبا همانند سال ۱۳۴۴هجری شمسی حادث شود (که اجباراً شهرنشینان را با  توسل به نیروهای نظامی از نزدیک شدن به رودخانه ها منع می نمودند ، ) ابعاد غم انگیز و فاجعه ساز مسئله  ، غیر قابل توصیف خواهد بود و البته نتایج اجتماعی ، بهداشتی و اقتصادی آن فاجعه آفرین تر میباشد . سرانجام ، بالاترین و بزرگترین مسئله و مشکل ، آلودگی روزافزون منابع آبهای زیر زمینی ، دریای خزر و تالابهای بین الملی حاشیة این دریا به عنوان سرمایه های ملی کشور میباشند ، که عواقب آن جنبه جهانی  دارد . با این ترتیب موضوع فاضلاب که درگذشته اهمیت خاصی به آن داده نمی شد و بنحوی از انحاء رفع و رجوع می گردید همچون غولی مرگبار تبدیل به مشکل درجة اول شهروندان لاهیجان و عموماً گیلانی شده  است. راه حل های کوتاه مدت و میان مدت برای حل مشکل فاضلاب مناطق مذکور فقط می تواند مشکل را به مناطق پایین تر منتقل نماید. بعلت افزایش سریع جمعیت شهرنشینی ، حل مسئله باز هم مشکلتر و مایوس کننده تر و طولانی تر خواهد شد . لذا از آنجائیکه تصفیه خانه ی فاضلاب لاهیجان در آستانه ی بهره برداری میباشد بعنوان راه حل میان مدت لازم است با توسعه ، بازسازی و تعمیر و نگهداری شبکه های جمع آوری و انتقال فاضلاب سنتی و احداث رینگ دور شهر که البته قسمت زیادی از در حاشیه ی کمربندی جنوبی شهر احداث شده است و انتقال آنها به سمت تصفیه خانه ، از شدت و حدت مشکل فاضلاب شهروندان کاست . با این ا قدام و مزایای ذکر شده ناشی از آن ، ضمن بهره مندی سریع مردمان شریف لاهیجان از هزینه ی انجام شده ی تاکنون در طرح فاضلاب لاهیجان ، حل مشکل فاضلاب شهر را به صورت ملموس درک خواهند کرد . ضمن اینکه میتوان با قسمت کمی از صرفه جوئی انجام شده ، ابعاد تصیه خانه را با تأنی خاطر مناسب به این حجم ورودی (آبهای سطحی و فاضلاب خانگی ) طراحی و احداث کرد . در کوتاه مدت و در صورت عدم ظرفیت تصفیه خانه میتوان فاضلاب ترکیب شده با آب باران که B.O.D  آن در این روزها به حدود ۳۰ میلی گرم در لیتر یعنی برابر با استاندار خروجی تصفیه خانه ها میرسد. تصمیمی که اکنون به نوعی ولی با تعریف موقتی گرفته شده است . 

 شرکت آب و فاضلاب گیلان مجبور به اخذ این تصمیم است که تا زمان انجام کامل شبکه های جمع آوری بهداشتی و نصب انشعابات ، خروجی فاضلاب های سنتی لاهیجان به سمت حاشیه ی کمربندی شمالی این شهر که از قضاء خط اصلی جمع آوری فاضلاب لاهیجان نیز در آن احداث شده ، متصل گردد . با این اقدام حدود شاید ۶۵ درصد فاضلاب لاهیجان به تصفیه خانه هدایت خواهد شد ، اما آیا همه ی شهرهای شمالی کشور شانس استفاده از این سیستم با این تلفیق را دارند .  استان گیلان دارای هشت شهر اجرائی فاضلاب است . تصفیه خانه وقسمت زیادی از شبکه ی شهرهای انزلی ، رشت و لاهیجان احداث گردیده است وتصمیم گیری در مورد تعویض روش جمع آوری فاضلاب از مجزا به مرکب شاید در این شهر با چالشهائی روبرو باشد  . اما در سایر شهرهای استان هنوز اقدام جدی در این زمینه انجام نگرفته و هزینه و تبعات تغییر طرح از مجزا به مرکب بسیار کم خواهد بود . به نظر میرسد در صورت رفع موانع قانونی با اجرای طرحهای مرکب (جمع آوری و تصفیه ی همزمان فاضلاب و آبهای سطحی ) میتوانیم باعث کاهش بسیار هزینه های سرمایه گزاری طرحهای فاضلاب در گیلان و تسریع در زمان بهره برداری آنها و کاهش بسیار هزینه ها برای مردم گردیم .
مراجع :
- مطالعات مرحله ی اول و دوم فاضلاب لاهیجان – شرکت مهندسین مشاور ایراناب
- تحقیقات انجام گرفته توسط نویسنده
- کتابهای جامع آب و فاضلاب به صورت عمومی

نویسنده : مرتضی پیله ور جاوید
کلید واژه ها :  خشکسالی ،  کم آبی ،  مدیریت منابع آب ،  گیلان  ، اصلاح الگوی مصرف

نحوه ی ارائه : به صورت سخنرانی در سالن اصلی همایش- تالار حکمت

میزان تحصیلات : مهندسی علمی کاربردی عمران – آب و فاضلاب   و دانشجوی کارشناسی ارشد (  MBA) مدیریت اجرائی  

چکیده مقاله :

کشور پهناور ایران  درناحیه ی شمال خود از لحاظ منابع آبی ومیزان بارندگی ، استثناء گیلان را به رخ میکشد که متوسط بارش آن در حدود ۶ برابر متوسط ایران و ۲ برابر متوسط جهانی است و علاوه بر اینها  قسمتی از آب استانهای همسایه نیز به آن وارد میشود ، اما با این همه  پرباران ترین استان کشورکه در عکس های جغرافیائی به صورت چاله ائی سبز مشاهد میگردد با نباریدن یک ماه بارن خصوصاٌ در فصول کشاورزی ، دچار خشکسالی میشود . عدم مدیریت جامع منابع آب استان موجب گردیده تا طی سالیان اخیر شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی ، آلوده سازی شدید منابع آبهای سطحی و زیر سطحی ، عدم توجه به اصلاح الگوی مصرف ، عدم مهار آبهای سطحی و در نهایت کاهش سطح زیرکشت کشاورزی و ایجاد فشارهای روانی ناشی از کمبود آب شرب یا قطعی آن در برخی مناطق باشیم . در این مقاله برآنیم تا با مقایسه ی آمار بارندگی ها و منابع آبی گیلانِ ما ، با ایران و جهان ، این را نتیجه دهیم که با مدیریت جامع منابع آب و استفاده از همه ی ابزارهای موجود و امکانات بالقوه و  اهمیت دادن مدیران مسئول به نقش بارز اصلاح الگوی مصرف ، میتوانیم گیلانیان را از خطر هر ساله ی خشکسالی برهانیم .

دریافت فایل پاورپوینت مقاله    : http://persiandrive.com/11263  

 دریافت فایل به صورت ( word 2007 )  مقاله :http://persiandrive.com/86059

دریافت خلاصه (word 2007 )مقاله :http://persiandrive.com/566355 

برای مشاهده ی متن کامل مقاله  در همین سایت به قسمت ادامه ی مطلب مراجعه فرمائید .

1- مقدمه  :
کارشناسان معتقدند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت مناسبی نیست و موجب شده تا طی سالهای اخیر شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی ، آلوده سازی شدید منابع آبهای سطحی و زیر سطحی ، عدم توجه به اصلاح الگوی مصرف ، عدم مهار آبهای سطحی و در نهایت کاهش سطح زیرکشت کشاورزی و ایجاد فشارهای روانی ناشی از کمبود آب شرب یا قطعی آن در برخی مناطق باشیم.  آنها یکی از عوامل بسیار مهم پدید آمدن بحران کم آبی یا خشکسالی را  بحران مدیریت آب  میدانند . بحرانی که بسیاری را به این باور رسانید است که  اهمیت آن کمتر از بحران آب نیست. بحرانی که یک شبه حادث نشده است و زنگ خطر سالهاست که در آن حوزه به صدا در آمده اما کمتر به آن توجه شده است . یکی از مثالهای عملی این گروه از کارشناسان شرایط سختی است که استان گیلان طی چند سال اخیر با آن روبرو شده است . پربارانترین استان کشور با نباریدن یک ماه باران دچار خشکسالی میشود .کشور پهناور ایران ، در قسمت شمالی خود شرایط کاملاً متفاوتی با نقاط دیگر خود دارد ، این درحالی است که آمارها از وضعیت کلی آب در کشور بسیار بدتر از نرم متوسط کشور و شرایط در مناطق شمالی غیر قابل قیاس با نرم متوسط آن . متوسط بارندگی در ایران ۲۵۰ میلیمتر و متوسط آن در گیلان بین ۱۱۰۰ تا ۱۴۰۰ میلمتر یا بیشتر است . بی لحاظ این و بسیاری از مولفه های دیگر که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت ، مدیران منابع آب گیلان در گزارش های خود برای اثبات بی آبی و کم آبی ، در زیر پناه آمار کشوری سایه نشین میشوند . به گمان من آنها هنوز به این نتیجه نرسیده اند که دیگر نمیتوان به صورت سنتی  ‌آب را از حوز‌ه‌ی آب‌ریز تا لیوان سر میز مدیریت کرد. پرسش ا ین است که آیا با مدیریت درست منابع آبی استان نمیتوانستیم مانع از بروز خشکسالی یا کاهش اثرات و تبعات آن باشیم  هر چند که در این مطلب میبایستی به محدودیتهائی نظیر کمبود آب، افزایش جمعیت، بالا رفتن سطح زندگی و بهداشت و افزایش بیشتر مصرف آب و موارد دیگر را نیز مورد بررسی قرارداد . همه ی اینها و مهمتر ادامه ی روند کنونی چشم اندازی تیره و  بحران آبی  را پیش روی ما قرارداده است و البته مهار چنین بحرانی به کاری که ما در این سال ها انجام می دهیم بستگی دارد.

۲- در بیان اهمیت تاریخی و مذهبی آب  :
و هر چیز زنده ائی را از آب قرارداده ایم . (سوره انبیا آیه ۳۰). . این فرموده ی خداوند متعال است  برای ما در اهمیتِ آب و در ادامه همچنین است آیه ی ۳۳ سوره ی شریف یس : و زمین مرده ، برهانی است برای ایشان ،که آن را زنده گردانیدیم و دانه از آن  برآوردیم که از آن می خورند. اینها و بسیار بیشتر در باب موضوع آب و اهمیت آن در فرهنگ دینی گفته شده و حتی به آن  سوگند نیز یاد شده است . در طول تاریخ آب اما همیشه دارای اهمیت بسیار بوده و در واقع اساسی ترین نقش در ادامه ی بقای انسان را دارا بوده است . ایجاد و شکل گیری تمدن های بشری همواره در کنار منابع آب بوده است . ادامه ی حیات و بعدها پیشبرد عملیات کشاورزی از نقش های اصلی آب بوده ، بنا براین میتوان با اطمینان گفت که آب از دیرباز مهمترین عامل توسعه در جهان بوده است.
ایرانیان قدیم دستورات خاص و جالبی برای برخورد با  آلوده کننده گان آب داشتند و این عمل همواره مورد نکوهش بوده است تا اکنون که سهراب شعر ایرانی میگوید” آب را گل نکنیم ” . آنان فرشته پاک و مقدس آب را ، آناهیتا یا الهه ی آب ، نام فرشته پاک و مقدس آب بود . آناهیتا ، الهه ی آب ایرانیِ زرتشتی ،  زن بود ، آنچنان که مسلمانِ امروزی ایرانی  نیز  آب را مهریه ی گرامی ترین زن مسلمان یعنی حضرت زهرا (ع) میداند  . آب در فرهنگ ایرانی مظهر پاکی و آرامش دهنده ی جسم و جان است آنچنان که زن نیز .

 
3- بحث جهانی کمبود آب :
میزان آب موجود درجهان ثابت است و دریک چرخه ، به نام آبِ کل موجودی کره زمین ، درحال گردش است. حجم آب تجدید شونده جهان ۳۶۱۰۰ میلیاردمترمکعب و متوسط بارندگی جهان    750 تا ۸۳۱ میلی متر اعلام میشود. جمعیت جهان  تا سال ۲۰۵۰ ، بر اساس آخرین برآوردهای سازمان ملل متحد به  دو میلیارد و سیصد میلیون نفر افزایش خواهد یافت و عملاٌ جمعیت کره ی زمین به  مرز ۹ میلیارد نفر خواهد رسید. . همزمان با افزایش جمعیت که مترادف با افزایش مصرف است ، آلودگی آبهای سالم دنیا نیز هر روز بر این محدودیت میافزاید ضمن اینکه الگوی مصرف آب هم در حال افزایش است‌. ترقی الگوی مصرف آب در بخش‌های شهری، صنعت و کشاوزری ناشی از ترقی سطح زندگی و تغییر الگوی مصرف نسبت به گذشته است . جمعیت بیشتر ، کالای مصرفی بیشتر- تولید کشاورزی بیشتر و مصرف آب بیشتری را در پی دارد و  همه ی اینها ما را به این نتیجه میرساند که جمعیت ۹ میلیاردنفری سال‌ ۲۰۵۰ به بعد ،‌ بحران آب را شدیدتر می‌کند.
با اینکه در حاضر حدود ۲ میلیارد نفر از مردم کره ی زمنی به نحوی یا به نوعی با مشکل آب دست به گریبانند ،  اکنون این پرسش با علامتی بزرگ در مجامع جهانی مطرح است که آب مورد نیاز این جمعیت اضافی را میبایستی از کجا تأمین کرد . با علم بر این موضوع که ۹۷ درصد منابع آبی موجود در دنیا غیرقابل استفاده برای کشاورزی بوده و مقدار بسیارمحدودی از آن ها به طور مستقیم از سوی انسان مورداستفاده قرارگرفته و افزون بر آن، کمی بیش از ۷۶٫۱ درصد از آب های کره زمین به صورت رودخانه های یخی از دسترس خارج شده و آنچه تقریباً باقی مانده در عمق زمین ذخیره شده است ،  با این وصف اگر تدابیر ویژه ائی اتخاذ یا تغییر نگرشی در زمینه های مباحث مدیریت و مصرف آب انجام نشود ، تا آن سال حدود دوسوم از مردم جهان با مشکل شدید آب روبرو می‌شوند و به طور عینی این مشکل را لمس خواهند کرد .
بیشترین افزایش جمعیت جهان در طی سالهای آتی  مربوط به کشورهای در حال رشد است . یعنی همان کشورهائی که در حال حضار نیز با مشکل آب روبرویند . پس توزیع نامتوازن آب در دنیا نیز یک عامل دیگر تشدید بحران است . هم‌اکنون مردم ۱۳ کشور جهان که ۹ کشور از این تعداد در آفریقا قرار دارد به طور باورنکردنی با متوسط ناچیز ۱۰ لیتر در روز با ترکیبی از فقر و بی‌آبی در عذاب هستند.
کارشناسان وجود بیش از ۲۵۰ رودخانه‌ی مرزی  بین ۱۴۵ کشور جهان را  به عنوان یک عامل مهم در تشدید تضادهای بین المللی در آینده میدانند زیرا  با افزایش جمعیت این کشورها و نیاز بیشتر به آب ، طبیعتا درگیری‌ها و برخوردهای بسیاری بین کشورهای هم‌جوار و ذینفع بر سر آب‌های مشترک ،  شدت خواهد یافت. نمونه‌ی عینی این موضوع برای کشور ما رودخانه‌ی هیرمند است که سالها مورد اختلاف بین  بین ایران و افغانستان است و تبعات بسیار بدی را از خود برجای گذاشته است و خشک شدن دریاچه ی هامون با آن همه قدمتش از آن دست است . رودخانه‌ی فرات در سه کشور ترکیه، سوریه و عراق هم میتواند نمونه‌ائی از این دست باشد که  کشور بالادست می‌تواند با احداث سدهای مخزنی و کنترل آب‌ها کشور پایین‌‌دست را از سهمیه‌ی پیشین خود محروم کند.

۴- مبحث آب در ایران :
موجودی منابع آب در جهان و ایران ثابت است و آنچنانکه پیشتر نیز گفته شد در یک چرخه به نام موجودی اب کل کره ی زمنی در حال گردش است اما جمعیت و مصرف و محدودیتها هم چنان رو به افزایش است . براساس گزارش های سازمان های بین المللی، ایران یکی از کشورهایی است که در آینده نزدیک با کمبود آب مواجه می شود . نتایج این گزارش ها حاکی است که منابع قابل استفاده آب در ایران از ۲۰۰۰ میلیارد متر مکعب در سال ۱۹۹۰ به ۷۲۶ تا ۸۶۰ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۵ کاهش خواهد یافت . این درحالی است که جمعیت ۱۶ میلیونی ایران در سال در سال ۱۳۳۷، به ۷۲ میلیون نفر در سال ۱۳۸۸ رسیده است .
از آنجایی که متوسط حجم کل آب سالانه کشور رقمی ثابت است، تقاضا برای آب به ‌علت رشد نسبتاً بالای جمعیت، توسعه کشاورزی، شهرنشینی و صنعت در سال‌های اخیر، متوسط سرانه آب قابل تجدید کشور را تقلیل داده است، به طوری که این رقم از حدود ۵۵۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۴۰، به حدود ۳۴۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۵۷، و حدود ۲۵۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۶۷ و ۲۱۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۷۶ کاهش یافته است. این میزان با توجه به روند افزایش جمعیت کشور با نرخ فعلی رشد در افق سال ۱۴۰۰ به حدود ۱۳۰۰ مترمکعب تنزل خواهد یافت و به این ترتیب در حالی که یک درصد جمعیت جهان در ایران زندگی می کنند، سهم ایران از منابع آب تجدیدپذیر فقط ۳۶ صدم درصد است. کاهش این سهم به کمتراز۱۰۰۰مترمکعب درسال،کشور را با بحران جدی کم آبی رو به رو خواهد کرد . ارقام متوسط سرانه آب کشور در سال‌های آینده به مفهوم ورود ایران به مرحله تنش آبی در سال ۱۳۸۵ و ورود به حد کم آبی جدی در سال ۱۴۱۵ شمسی خواهد بود .
میزان متوسط بارش در ایران ۲۴۸ میلی متر است که این میزان تقریباٌ یک سوم متوسط بارش در جهان (۸۳۱ میلی متر) است . حجم بارندگی ایران حدود ۴۰۰ میلیارد متر مکعب برآورد می شود. از مقدار فوق حدود ۲۹۴ میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود و از ۱۱۶ میلیارد متر مکعب باقیمانده حدود ۹۳ میلیارد متر مکعب از طریق منابع سطحی و زیرزمینی بهره برداری می شود و بقیه صرف تغذیه سفره های آب زیرزمینی می شود. از این مقدار حدود ۸۶ میلیارد مترمکعب جهت مصارف کشاورزی و نزدیک به ۷میلیارد مترمکعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص می‌یابد.
کشور ما علاوه بر این که کم آب است، بارش ها نیز در آن نامنظم است و در همین زمان اختلاف پربارانترین و کم بارانترین نقطه ی کشور بسیار حایز اهمیت است . متوسط بارش باران در آستارا ۲۰۰۰ میلی متر و در طبس ۵۰ میلی متر است. با توجه به آمار و واقعیت های موجود و پیش بینی های انجام شده قطعٌ در سالهای آینده ،  مشکل اصلی کشور مشکل آب خواهد بود. اگر خشکسالی در ایران رخ دهد ، به فاجعه ی انسانی تبدیل می شوپد . اما دشواری ایران در بحران جهانی آب تنها کم‌آبی نیست. ایران سالانه میلیون‌ها تن گندم و مواد خوراکی وارد می‌کند که معادل ورود میلیاردها متر مکعب آب به کشور است و در این هنگامه کشور با کمبود مواد غذایی علاوه بر کمبود آب هم روبرو خواهد شد.

 
5- اطلاعات کلی گیلان :
گیلان یکی از سه استان شمالی ایران است که ۱۴۷۱۱ ( در بعضی منابع ۱۳۹۵۲ ) کیلومتر مربع وسعت دارد. رشته کوههای البرز همانند دیواری در غرب و جنوب گیلان کشیده شده و مانع عبور بخارآب و در نتیجه باعث بارندگی بسیاردرمنطقه و ایجاد آب و هوای معتدل و مرطوب درزمستان و تابستان می گردد و سرما به ندرت از ۱- درجه پایینتر می رود. گیلان مرطوبترین ناحیه کشور است و سالانه بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر باران دارد.با اتکاء به همه ی موارد فوق بسیاری گیلان را استثناء جهان آفرینش میدانند که از برکت آب و خاک حاصلخیزش، پوشیده از جنگل های انبوه با درختان تنومند و مراتع سرسبز شده است .
استان گیلان درجنوب دریای خزر میان استان های اردبیل، مازندران، و زنجان و قزوین قرارگرفته و دارای ۲۳۸۹۱۹۵ نفر جمعیت است . با این میزان جمعیت استان گیلان پس از استان تهران متراکم ترین جمعیّت را در کشور داراست. بخش وسیع گیلان جلگه ای و مابقی کوهستانی است. گیلان منطقه ای کشاورزی است که مهمترین محصولات آن عبارتند از برنج، چای، زیتون، مرکبات، ابریشم، شیر، گوشت، مرغ، ماهی،خاویار، مربا و انواع شیرینی و کلوچه است . استان گیلان دارای ۱۶ شهرستان به این نامهاست : رشت (مرکز استان)، آستارا، آستانه اشرفیه، اَنزَلی، رودبار، رودسَر، صومعه سرا، ماسوله، تالِش، فومَن، لاهیجان و لَنگَرود ، رضوانشهر ، ماسال ، املش ، شفت

۶- مقایسه ی  وضعیت  آب  در  کشور  و  گیلان:
حجم آب تجدید شونده جهان ۳۶۱۰۰ میلیاردمترمکعب و حجم آب تجدید شونده کشور ۱۳۰۰ میلیارد مترمکعب است . یک در صد جمعیت جهان درایران زندگی میکنند ولی ایران تنها  36/.درصدآب تجدید شونده رادراختیار دارند. متوسط بارندگی جهان ۷۵۰ تا ۸۳۱میلی متر اعلام میشود و متوسط بارندگی سالانه ی ایران ۲۴۸ تا ۲۵۰میلی متر گزارش میشود و به عنوان یک محدودیت جالب است دانسته شود که ۵۰درصدآب تجدیدشونده در ایران نابهنگام است یعنی در فصول غیر زراعی میبارد . تا اینجا ایران دارای بحران آب است و همه ی آمارها در قیاس با میزان جهانی این موضوع را اثبات میکند . بسیار دیده ام که مسئولان گیلانی در هنگام گزارش دهی از وضعیت آب به آمار ی اینچنینی به به صورت برجسته اشاره میکنند و آنگاه با اثبات بی آب بودن ایران ، خشکسالی های اخیر گیلان را نیز توجیه میکنند . نگاهی به وضعیت آبی ارائه شده در ذیل این مقاله ثابت میکند وضعیت گیلان از لحاظ بارش و منابع آبی تقریباٌ شش برابر  بیشتر از متوسط کشور و تقریباٌ دو برابر متوسط جهانی است . در همه ی زمان مطالعه ی آمار ذیل از خود بپرسید چرا با این همه پتانسیل آبی ، پربارانترین استان کشور با نباریدن یک ماه  باران دچار خشکسالی میشود . آب آشامیدنی مردمانش میبایستی از کوههای چهل چشمه کردستان بیاید تازه آن هم در تابستان لب شور باشد .
اما محدوده ی جغرافیائی را که گیلان نام دارد و ما در آن زندگی میکنیم ، از نظر نگارنده استثناء جهان آفرینش است . اینجا محل تخلیه ی همه ی ابرهای منطقه است و متوسط بارندگی سالانه ی آن بین ۱۱۰۰ تا ۱۴۰۰میلی متر است . گیلان با تراز ۲۸ – متر از سطح دریای آزاد ، علاوه بر این میزان بارندگی که خود دارد ، به مانند چاله ائی است سبز که در شرایط نرمال و ترآبی ۷/۳ میلیارد متر مکعب آب استانهای هم جوار از طریق رودخانه های  سفید رود ، آستاراچای و بخش  کوچکی از پلرود نیز به آن میریزد .حجم آب تجدیدشونده استان گیلان۷۴۳۳ میلیمتر مکعب برابر با ۷٫۴ میلیارد متر مکعب است که از این مقدار بخش عظیمی، آب سطحی است. گیلان همچنین دارای  450 میلیون مترمکعب آب زیرزمینی  میباشد.
 با آنکه ۵/۳ درصد جمعیت کشور در استان گیلان زندگی می کنند ولی این استان ۵/۸ ( از منابع دیگر ۵٫۷ ) درصد پتانسیل آب تجدیدشونده کشور را در اختیار دارد که این امر نشان دهنده وضعیت مطلوب پتانسیل  آبی استان گیلان است . اما همانگونه که میدانیم به دلیل اینکه اکثر بارشها در فصل پاییز و زمستان  است و با توجه به نبود زیرساختهای آبی هم اکنون حتی نمی توان از ۵۰ درصد پتانسیل آبی استان نیز استفاده کرد . با مهار و استفاده از کل پتاسیل منابع آب استان گیلان میتوان به تنهائی ۲۰ درصد مواد غذایی مورد نیاز کشور  را در این استان تامین کرد این در حالیست که هم اکنون با همین میزان استفاده ،  10 درصد مواد غذایی کشور در گیلان تامین می شود.

 
7- تعریف خشکسالی :
معیار تشخیص میزان خشکسالی و ترسالی، مقایسه میزان متوسط بارندگی در سال‌های گذشته به نسبت سال جاری است. در درجه‌بندی میزان خشکسالی و ترسالی نیز درصد بارندگی در یک سال آبی به نسبت میزان بارش نرمال محاسبه می‌شود. اگر بارندگی یک منطقه در یک سال آبی به نسبت بارش نرمال با کاهش ۶۰ درصدی یا بیشتر روبه‌رو باشد «خشکسالی بسیار شدید» اتفاق افتاده است. کاهش ۴۵ تا ۶۰ درصدی به نسبت بارش نرمال، شاخص «خشکسالی شدید» و کاهش ۲۰ تا ۴۵ درصدی بارش مشخص‌کننده «خشکسالی متوسط» است. اگر این میزان کمتر از ۲۰ درصد باشد خشکسالی خفیف است که در حال حاضر بیش از ۴۵ درصد از مساحت کشور با این وضعیت روبه‌رو هستند. خشکسالی در تما نقاط دنیا و حتی مناطق مرطوب رخ می دهد. گیلان پر باران ترین منطقه ایران است و به عنوان مثال شهر رشت که به شهر باران معروف است متوسط بارش سالانه آن  1362 میلیمتر است . کمترین میزان بارندگی ثبت شده در شهر رشت به میزان ۸۲۰ میلیمتر بوده است .بر اساس آمار های منتشر شده از سوی سازمان هوا شناسی، متوسط روز های بارندگی در سال، ۱۳۵ روز اعلام شده که کمترین میزان بارندگی سالیانه ۸۲۰ میلیمتر بوده و متوسط این میزان ۱۳۱۳٫۹ میلیمتر است. معمولاً، ماههای شهریور و مهر پر باران ترین ماههای سال است. ولی این امر ثابت نیست و گاهی هم ماههای فروردین، آبان، دی، بهمن و اسفند دارای بیشترین میزان بارندگی در سال می باشند.

 
8- حوزه ی آبریز دریای خزر :
نقش اثر گذار و غیر قابل انکار دریای خزر بر منابع آبی گیلان در هیچ پژوهشی قابل اغماض نیست . در حوزه آبریز دریای خزر  آبها به  صورت جریانهای سطحی یعنی رودها و آبهای زیر زمینی تشکیل و تولید میشوند و قسمتی نیز که بطور مستقیم به دریا می ریزندنقش قابل توجه ای در تعادل آبی دریا دارند. در سواحل جنوبی دریای خزر و در وسعت ۷۳۳/۳ میلیون کیلومتر مربع بیش از ۳۵۰ رودخانه جاری هستند. رودهای بزرگی که به دریای خزر میریزند به ترتیب اهمیت عبارتند از:  رودخانه ولگابا آورد حدود ۳۰۱ کیلومتر مکعب آب – رود کورا با آورد سالانه  ۶/۱۷ کیلومتر مکعب – رود اورال با مقدار آب سالانه آن بین۹ تا ۴/۱۱ کیلومتر مکعب – رود ترک که مقدار آن بین ۷ تا ۱۲ کیلومتر مکعب – رود سولاک با آورد سالانه معادل ۱/۴ تا ۲/۷ کیلومتر مکعب و رودخانه سمور که  آورد متوسط ۲/۲ کیلومتر مکعب آب را وارد دریا ی خزر  مینمایند .از مجموع رودهای سواحل ایران در استان های گیلان – مازندران – گلستان بطور متوسط ۱۰ تا ۱۵ کیلومتر مکعب کل آب ورودی معادل حدودی با متوسط ۱۳٫۴ میلیارد متر مکب آب وارد دریای خزر میگردد . به طور کلی حوضه آبریز اصلی دریای خزر در قسمت ایران  متشکل از ارس، تالش، مرداب انزلی، سفید رود بزرگ، رودخانه های بین سفید رود و هراز، هراز و قره سو، قره سو و گرگان و اترک می باشد

۹- رودخانه های گیلان :
 در استان گیلان ۵۲ رودخانه (حوزه آبخیز) کوچک و بزرگ پُرآب و دائمی وجود دارد که از مناطق مرتفع در غرب و جنوب استان سرچشمه گرفته و به دریای خزر میریزند. باستثنای رودخانه های  سفید رود ، آستاراچای و بخش  کوچکی از پلرود  مابقی در تمامی گستره خویش به استان گیلان تعلق دارند. از این تعداد رودخانه ۳۰ مورد آن سیل خیز بوده و هر ساله خسارتهایی را نیز به استان وارد می کند. از مجموع رودخانه های سیل خیز گیلان، سفیدرود دارای اهمیت بیشتری است. خشکرود، گرکانرود، ماسوله رودخان، رودخانه پسیخان، کیا رود، شلمانرود، ناورود، مرغک، سیاهرود، آستارا چای، هود ول، کانرود، سیره لیره، چلوند، لمیر، حویق، جوکندان، خواجه کری، نوکنده، شفارود، چاف رود، خالکایی، پلنگ رود خان، قلعه رودخان، گشت رود خان، لزرجان آچار رود، مرسا رود و… نام برد.
۹-۱ :رودخانه سفیدرود :حوزه آبریز رودخانه سپیدرود از محل سد منجیل تا دریا در حدود ۲۶۱۲ کیلومتر مربع و به طول ۱۱۰ کیلومتر می باشد . بلندترین قله های حوزه سفیدرود را کوه های دُرفک و هزارخانی به ترتیب با ارتفاعات ۲۷۲۰ و ۲۱۰۰ متر از سطح دریا تشکیل می دهند . طول واقعی رودخانه در منابع مختلف ۷۸۰ -۶۰۰ کیلومتر برآورد شده است که در ردیف پنجم طویل ترین رودهای ایران پس از هیرمند (۱۳۹۰ کیلومتر) ، هریرود (۱۱۲۰ کیلومتر) ، اَرَس (۹۱۰ کیلومتر) و کارون (۸۹۰ کیلومتر) قرار دارد . رودخانه قزل اوزَن یکی از دو سرشاخه مهم سفیدرود است که از کوه چهل چشمه درکُردستان از شمال غربی ایران سرچشمه می گیرد و در حوالی شهر منجیل با رودخانه شاهرود تلاقی می نماید و رودخانه سفیدرود را ایجاد می کند . رودخانه شاهرود سرشاخه دیگر سفیدرود نیز از کوه های البرز مرکزی و از تلاقی رودخانه های الموت و طالقان منشاء می گیرد . بیش از ۳۰ درصد کل آب ورودی ) ۱۳٫۴ میلیارد متر مکبی( رودخانه های شمال ایران به دریای خزر از طریق سفیدرود بعنوان پُرآب ترین و طولانی ترین رودخانه کشور در حوزه جنوبی دریای خزر تأمین می شود که ۷۵ درصد آن با منشاءرودخانه قزل اوزَن است . آبدهی ماهانه سفیدرود براساس آمارهای ۲۰ ساله با حداقل ۲۵ میلیون مترمکعب و حداکثر ۳۵۰۰ مترمکعب برآورد شده است . دبی رودخانه سفیدرود با حداقل ۱۴٫۲ مترمکعب در ثانیه ، دبی متوسط ۵۳۲٫۵ مترمکعب در ثانیه و دبی حداکثر ۱۴۵۷ مترمکعب در ثانیه ثبت گردیده است . آب حوزه آبریز سفیدرود پس از ذخیره شدن در مخزن سد منجیل به مصارف تولید برق و کشاورزی می رسد لذا دبی خروجی آن در ماه های مختلف سال متفاوت می باشد . بخشی از آب سفیدرود در منطقه رستم آباد توسط سد تاریک به طرف منطقه فومنات برای مصارف کشاورزی منحرف می گردد و بخش دیگرش بهمراه سایر انهار واریزی در منطقه سنگر رشت مجدداً توسط سد انحرافی دیگری بسوی مزارع هدایت می گردد و تنها مقدار مازاد آب به همراه پساب های کشاورزی در منطقه کیاشهر به دریای خزر می ریزد . سفیدرود از منجیل تا کیاشهر (حسن کیاده ) مسیری یکصد ده کیلومتری را طی میکند . در حدود بیست رودخانه کوچک به سفید رود ملحق میشود که از این قرار است: در کرانه باختری، دو کویران- رود پشته – کلاشم- تاریک رود- کرار رود- سیاهرود و در کرانه خاوری فروزین – اغوزبن – رحمت اباد – کلی دره . مهمترین شاخه های سفیدرود در دلتا عبارتند از : گیله رود ، خمام رود ، حشمت رود ، صیقلان رود و نورود هستند.

۹-۲ :رودخانه های غرب گیلان :
از روخانه های غرب گیلان میتوان به چاکرود، ماسال و خُمامرود اشاره کردکه در حوزه ی شهرستان انزلی واقع اند . درقسمت جنوبی بندر اَنزَلی مردابی به وسعت نود کیلومترمربّع وجود دارد. حوزه آبریز این تالاب در دشت گیلان واقع شده است. در سفرنامه ها و مدارک تاریخی از رودهای متعددی به عنوان منابع تأمین آب تالاب نام برده شده که در حال حاضر بسیاری از آنها از جریان افتاده و خشکیده اند. در این زمان به طور عمده تالاب انزلی توسط یازده رودخانه اصلی تغذیه می شود که از سلسله جبال البرز و کوههای تالش سرچشمه می گیرند و پس از طی کوهپایه  و دشت وارد تالاب انزلی شده و سپس از دهانه تالاب وارد دریا می شود و سالانه حدود ۲ میلیارد متر مکعب آب ناشی از بارندگی در حوضه های آبریز به دهانه تالاب ریخته می شود. متوسط آورد رودخانه شفارود ۱۸۲ میلیون متر مکعب در سال میباشد.

۹-۳ :رودخانه های شرق گیلان :
در شرق گیلان و در لاهیجان میتوان به زاکله بر رود و شمرود اشاره داشت که رودخانه ها و جویهای بسیاری به آنها میپیوندد . در شرق دور گیلان نیز میتوان ، لنگرود روخانه و شلمان رود  کیارود ، گزافرود ، رود سموش و پلرود ، رود بی بالان و مرسارود را نام برد . در این میان گزافرود از زیر ارتفاعات بخش شمال شرقی پلرود سرچشمه میگیرد و سطح حوزه ابخیزان تا حد جان ۱۱۰ کیلومتر است.این رود دارای شاخه های متعدد فرعی است. دو شاخه فرعی و مهم ان در شمال جاده رودسر- چابکسر به یکدیگر میرسند . همچنین پلرود را بزرگترین رود شرق گیلان میدانند که وسعت حوزه ابخیز ان در دراز لات ۱۷۲۵ کیلومتر مربع است. عرض این حوزه در امتداد شرقی -غربی ۸۰ کیلومتر و در طول ان در امتدادشمال ۵۰ کیلومتر است. متوسط آورد سالانه رودخانه پلرود ۴۷۲ میلیون متر مکعب میباشد.

۱۰ - ریشه های عدم مدیریت جامع منابع آب استان گیلان :

۱۰-۱ : کمبود اعتبار – توجیه گر همه ی مشکلات آبی استان
سیستم اجرائی کشور به شدت تابع درآمد نفت و همچنین هزینه های کشور است بنابر این کمبود اعتبار یک دلیل عمده برای عدم اجرای برنامه های استان در بخش آب است . متأسفانه در کشور ما تخصیص اعتبارات عمرانی شدیداٌ وابسته به مسائل سیاسی است که بستگی مستقیم به مقامات سیاسی استان دارد . به عنوان مثال تا سالها تصور میگردید که در استان گیلان که دارای بالاترین میزان بارندگی در کشور است ، بنابر این کمبود آب شرب معنا ندارد و اعتباراتی که می بایست برای گیلان منظور می شد در استانهای  دیگری هزینه شده است. بیان این نکته واقعیتی است  انکار ناپذیر اما در چرائی آن باید نوک انگشت را مستقیماٌ به سمت مقامات سیاسی استان گرفت . ابتداء باید دانست که آیا اساساٌ برنامه های مشخص و مدونی در این ارتباط ارائه گردیده است یا خیر . در صورت مثبت بودن  پاسخ ، باز هم مشکلات آبی در استان را نمیتوان تماماٌ  با این دلیل توجیه کرد .

۱۰-۲  : آبخیز داری – عدم توجه به عنوان یک عامل جلوگیری از خشکسالی
پدیده “سیل” معضلات و مشکلات عدیده ای همچون فرسایش خاک ، خشکسالی و  انباشت رسوب را به همراه دارد و همچنین جان و مال انسانها را به مخاطره می اندازد. حدود ۳۰ رودخانه (معادل ۷/۵۷ درصد )  از رودخانه های گیلان دارای وضعیت سیلابی میباشند که مهار آن میتواند علاوه بر ذخیره آب ، مانع از بروز خسارت میگردد . آنچه واضح میباشد این است که به طور کلی در طی سالهای اخیر حوادث ناشی از جاری شدن سیل در استان گیلان افزایش قابل ملاحظه ای یافته و تنها راه چاره ی آن اجرای طرحهای آبخیز داری است . آبخیزداری استفاده بهینه و مداوم از دو منبع خدادادی آب و خاک به شرطی که برای نسلهای آینده نیز استمرار داشته باشد . می دانیم که مهمترین عامل در ایجاد سیل بارش غیرمتعارف نزولات جوی از نظر زمانی وحجمی است. این حجم آب که در مدت کوتاه در آبراهه ها و نهایتا”رودخانه اصلی یک حوزه جریان می یابداگر بموقع کنترل نشود.مثلا” توسط سد یا آب بندی ذخیره نگرددو یا فرصت نفوذ به داخل زمین پیدا نکند می تواند در مدت کوتاهی پس از تولید از دسترس خارج گردد ودر مواقعی که نیاز به آب هست و حداقل نزولات را داریم با مشکل کم آبی و خشکسالی مواجه گردیم.  موضوع خشکسالی در استان سر سبز و پر بارانی مثل گیلان بدلیل اینکه توزیع زمانی و مکانی بارندگی ها نا متناسب بوده بارها و بارهااتفاق افتاده و متاسفانه خساراتی را نیز ببار آورده است . آبخیزداری موفق یعنی کاهش خشکسالیهابه حداقل ممکن. 
رودخانه های سیل خیز گیلان:آبراهه های منطقه جمال آباد منجیل    -آبراهه های منطقه علی آباد رودبار  -آبراهه های منتهی به شهر رودبار از سمت غرب مثل کوشک دوگاهه و   -آبراهه های منطقه رستم آباد تا جوب – رودخانه سیاهرود (توتکابن)   -پلرود(زیرحوزه چاکرود منطقه ملکوت- لروداز شهرستان املش )   -خشکرود از شهرستان رودسر -گرکانرود(منطقه آق اولر از شهرستان تالش )  -ماسوله رودخان از شهرستان فومن   -سفیدرود (منطقه علی آباد شهرستان رودبار ) رودخانه پسیخان از شهرستان شفت- کیارود از شهرستان املش – -شلمانرود از شهرستان لنگرود-ناورود از شهرستان تالش  -مرغک از شهرستان ماسال و شاندرمن -  سفیدرود شامل سیاهرود توتکابن دوگاهه کوشک و جوبن -  آستاراچای هودول کانرود سیره لیره و چلوند از شهرستان آستارا – لمیر حویق جوکندان خواجه کری و نوکنده از شهرستان تالش-شفارود چاف رود از شهرستان رضوانشهر   -خالکایی از شهرستان ماسال و شاندرمن -پلنگ رودخان از شهرستان صومعه سرا -قلعه رودخان و گشت رودخان از شهرستان فومن-لزرجان -آچاررود و مرسارود از شهرستان رودسر. گوهررود و سیاهرود از شهرستان رشت  -شنرود از شهرستان سیاهکل- نگرودخان از شهرستان لاهیجان –رودخانه ذیلکی (شهربیجار) از شهرستان رودبار

۱۰-۳ : سد سفید رود  گیلان – کاهش شدید ورودی 
در تلاقی رودخانه قزل اوزن و شاهرود در منطقه ی منجیل و قبل از انقلاب شکوهمند اسلامی ، سدی ساخته شده است که ” سد سفید رود ” نام دارد . سد سفیدرود یکی از سدهای بزرگ مخزنی کشور با حجم اولیه ۱۷۶۵ میلیون مترمکعب و تولید متوسط سالانه ۳۰۰۰۰۰ مگاوات انرژی برق آبی تاثیر غیر قابل انکاری در حیات کشاورزی استان گیلان دارد. حجم آب سپید رود ۷۰ درصد آب مورد نیاز استان گیلان را تامین می کند . این سد شاید به عنوان مهمترین و اثرگذارترین منبع تأمین آب گیلانیان باشد .
۱۰-۳-۱ :   در سالهای اخیر برروی رودخانه قزل اوزن که از استان کرستان سرچشمه می گیرد ۵۷ سد و آب برگردان ساخته یا در دست احداث است که یکی از آنها سد اسطور در میانه است که با اعتبار گیلان در حال احداث است . این سد به عنوان پشتیبان و جایگزین ۷۰۰ میلیون متر مکعب ظرفیت از دست رفته سد سفیدرود در استان آذربایجان شرقی در حال ساخت است  . علاوه بر این بدلیل فشارهای سیاسی و اجتماعی استانهای مسیر خصوصا زنجان ، ایستگاههای پمپاژ قوی نیز بر روی رودخانه ی قزل اوزن احداث گردیده است .
۱۰-۳-۲ :   بر روی رودخانه شاهرود در منطقه طالقان نیز سدی به منظور تأمین بخشی از نیاز آب آشامیدنی شهر تهران و مصرف امور کشاورزی دشت قزوین ساخته شده است .
۱۰-۳-۳ : علاوه بر کاهش ورودی آب سد سفید رود به دو دلیل فوق ، به دلیل عدم آبخیزداری حجم مخزن سد سفید رود بر اثر انباشت رسوبات  و عدم تخلیه ی مناسب آن در سالیان گذشته به شدت کاهش یافته است  و ظرفیت این سد از یک میلیارد و ۷۶۰ میلیون متر مکعب به یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است
۱۰-۳-۴: کاهش بارندگی چه در حوزه ی آبریز قزل اوزن و شاهرود و همچنین در ادامه آن در حوزه ی سفید رود را هم اگر به سه مورد فوق  اضافه کنیم تا چند سال آینده پشت سد منجیل آبی نخواهد آمد تا ذخیره شود و بدین واسطه سد استراتژیک استان گیلان از چرخه آبی خارج خواهد شد.

۱۰-۴ :  عدم توجه کافی به بهره برداری از شبکه سد سفید رود .
بخشی از آب سفیدرود در منطقه رستم آباد توسط سد تاریک به طرف منطقه فومنات برای مصارف کشاورزی منحرف می گردد و بخش دیگرش بهمراه سایر انهار واریزی در منطقه سنگر رشت مجدداً توسط سد انحرافی دیگری بسوی مزارع هدایت می گردد. بهره برداری از شبکه سفیدرود پس از ساخت سد مخزنی به عنوان منبع اصلی تأمین آب محدوده شبکه از سال ۱۳۴۳ آغاز شده است . شبکه احداثی برای بهره برداری از آب سد سفیدرود دارای ۴۳۰ کیلومتر (۶۳ رشته) کانال اصلی و درجه یک, حدود ۶۷۲ کیلومتر (۳۱۲ رشته) کانال های پیش ساخته درجه دو SP و S و ۱۰۸۰ کیلومتر زهکش های اصلی و فرعی (۵۴۴ رشته) و حدود ۱۵۰۰۰ ابنیه وابسته می باشد. بخش اصلی ساختار شبکه با قدمت حدود ۳۵ سال دستخوش تغییرات زیادی شده و هم اکنون دارای مشکلات بسیاری است . اهم مشکلات و محدودیت های ایجاد شده در این شبکه عبارتند از تغییرات در الگوی زراعی و افزایش سطح زیر کشت برنج, رسوب گذاری در کانال ها و زهکش ها و کاهش ظرفیت انتقال آنها, کمبود منابع آب قابل دسترس به دلیل کاهش ظرفیت مفید مخزن سد سفیدرود, تخریب تعداد زیادی از دریچه های آبگیری و تنظیم سطح آب کانال ها و بعضاً نامناسب بودن موقعیت بعضی از محل های آبگیری از کانال ها به لحاظ تغییر در الگوی زراعی که ضرورت بهسازی شبکه مذکور را الزامی می نماید. استفاده غیرمجاز بعضی از کشاورزان از آب کانالها و انهار و همچنین دستکاری و تخریب دریچه های آب و تجاوز به بستر و حریم رودخانه و کانالهای انتقال آب از جمله مشکلات دیگر شبکه های آبیاری و زهکشی سد سفید رود میباشند که بر اثر عدم مدیریت صحیح بهره برداری بوجود آمده است که این عدم خدمات رسانی مناسب تبعاتی را با خود به دنبال داشته است از جمله عدم پرداخت آب بها توسط کشاورزان منطقه گیلان .

۱۰-۵ :  عدم توجه به وضعیت سد سازی در گیلان :
سد سازی برای حفظ حیات و تداوم امنیت ملی و نیز افزایش ظرفیت ذخیره سازی و گسترش منابع آب و استحصال انرژی برقابی به ویژه برای مناطقی که با کمبود و بحران آب مواجه هستند، امری لازم و حیاتی است سدهای مخزنی از دستاوردهای مدیریت آب به منظور کنترل منابع است که کارکردهای بسیار زیادی دارند و علاوه بر ذخیره سازی و جلوگیری از هدر رفتن آب و تامین آب بخشهای مختلف کشاورزی و آشامیدنی و نیز کنترل سیلابها و خسارتهای ویرانگر آن به مزارع و تاسیسات شهری و روستایی و مهمتر از همه به منظور تولید برق به کار می روند.   آمارها حاکی است که در ۳ دهه بعد انقلاب ، ۱۸۰ سد بزرگ با ظرفیت ۳۰ میلیارد متر مکعب و ۳۲۰ سد کوتاه با ظرفیت ۵۷۰ میلیون متر مکعب بهره برداری شده است. ۸۸ سد بزرگ نیز با ظرفیت ۱۰ میلیارد متر مکعب در کشور در حال ساخت است که قرار است تا پایان برنامه چهارم به پایان برسد و ۱۷۶ سد بزرگ دیگر نیز در مرحله مطالعه قرار دارد. اما در همین زمان وضعیت سد سازی در گیلان نه تنها مایع نگرانی بلکه موجب شرمساری است . در استان گیلان علی رغم وجود ۵۲ رودخانه پر آب و انجام مطالعات زیاد بر روی این منابع آبی متاسفانه بعد انقلاب اسلامی ، هیچ سدی به بهره برداری نرسیده است و تنها در طی ۳۰ ساله گذشته ، احداث سه سد مخزنی شهر بیجار، شفارود و پلرود در برنامه کاری شرکت آب منطقه ای استان گیلان قرار گرفته  است که هیچ کدام نیز تاکنون به ثمر ننشسته است .
همه می دانیم استان گیلان یک استان کشاورزی است .  مسلما شاخص توسعه یک استان کشاورزی، داشتن سد برای تامین آب زراعی و مهار آبهای سطحی و عنداللزوم بهره گیری از آب سد برای تولید انرژی و برق است . فرآینده سد سازی به قدری در گیلان کند است که از سال ۱۳۶۹ تاکنون دو سد شفارود و پلرود به ترتیب در غرب و شرق استان شروع به ساخت شده است که پیشرفت فیزیکی یکی ۸٫۹ درصد و دیگری ۱۲ درصد است و با ادامه ی این وضعیت اتمام ساخت این سدها ۱۵۰ سال به طول خواهد انجامید . بعد از گذشت ۱۰ سال و  این میزان پیشرفت اندک  دو پروژه مهم سد سازی استان گیلان یعنی سدهای “پلرود” در رودسر و “شفارود” در تالش این سئوال را در ذهن می آورد که در حالیکه کشاورزان استان مدام با کم آبی روبرو می شوند چرا تکمیل این سدها در دستور کار قرار نمی گیرد؟ . عدم سد سازی و تأسیسات مطمئن آبی در گیلان موجب شده است تا علی رغم داشتن منابع آبی بسیار و ظرفیت بالا ، سالانه حدود ۷۰ درصد آب رودخانه های استان روانه دریا شود . علاوه بر سه  سد مهم شفارود و پلرود و شهر بیجار ، ظاهراٌ  22 سد کوتاه نیز در استان گیلان طراحی گردیده است که به مانند سه طرح فوق دورنمای روشنی برای بهره برداری از آنها وجود ندارد .

۱۰-۶ : عدم توجه به روشهای جدید آبیاری:
همانگونه که پیشتر نیز عنوان گردید درایران ۹۲درصد آب استحصالی ازمنابع مختلف درعرصه ی  کشاورزی مصرف می شود و تنها کمتراز۸ درصدآن به مصارف خانگی وصنعتی می رسد. اما متأسفانه بایدگفت که به دلیل رواج شیوه های آبیاری سنتی درکشورمان که ازراندمان پایینی برخوردارند ، عملاً بیش از۷۵ درصدآب مصرفی دربخش کشاورزی به هدررفته ونقش مؤثری درتولیدمحصول ایفا نمی نماید که طبیعتاً گیلان نیز از این واقعیت مستثناء نیست ضمن اینکه موارد پیش گفته در بند ۴ را نیز میبایستی به این مبحث افزود .
درحالی که با اسفاده ازتکنولوژی ودانش روزدنیا درزمینه ی آبیاری می توان تاحدزیادی ازهدررفتن این منابع حیاتی وگرانقدرجلوگیری نمود ، صرفه جویی در مصرف آب نیز با استفاده از روشهای نوین برای آبیاری می‌تواند بسیار تأتیر گذار باشد .دراین راستا ترویج استفاده ازسیستم های نوین وبه نسبت کم هزینه آبیاری وبهینه سازی مدیریت ازمنابع آب امری بسیارمؤثراست.  روش های آبیاری سطحی بدلیل پایین بودن سرمایه گذاری اولیه ، هزینه کم تعمیر و نگهداری و نیاز به انرژی کمتر نسبت به روشهای آبیاری تحت فشار ، یکی از متداولترین روشهای آبیاری در دنیا می باشد.بدلیل ماهیت ذاتی روابط آب و خاک ، راندمان پایین و پیچیده بودن مدیریت آبیاری از عمده نقاط ضعف روش آبیار سطحی به شمار می آید .با توجه به مشکلات و مسائلی که در استفاده از نهرهای خاکی برای آبرسانی به مزارع وجود دارد ، ایجاب می کند تا دیگر روشهایی که برای این منظور می تواند به کار برده شود نیز مورد ارزیابی قرارگیرد تا ضمن حفظ مزایای آبیاری سطحی ، از معایب آن کاسته گردد . ازجمله نیازبه یکپارچه سازی اراضی کشاورزی ، سرمایه گذاری کلان دولتی و خصوصی ، با صرفه ترشدن کارکشاورزی برای تولیدکننده .

 
10-7 : عدم توجه به منابع مختلف تأمین آب :
 آنگونه که میدانیم منابع آب برای آبیاری مزارع کشاورزی در سه محور ذیل قابل بررسی است .
• نزولات آسمانی شامل برف و باران.
• آبهای سطحی شامل رودخانه‌ها – سدها – مخازن آب – دریا – برکه‌ه‌ای آب شیرین – یخچالها و …
• آبهای زیرزمینی شامل چاه – قنات – چشمه.
و اکنون پرسش اینجاست که ما در کدام یک از سه محور فوق در گیلان برنامه داریم و یادرحال برنامه ریزی برای آنیم . در کنار این بی برنامه گی ، اتلاف بیهوده آبی که با قیمت گزاف تامین گردیده و برای نگهداری و توزیع آن سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته است را میتوان به عنوان مهمترین دلیل کم آبی گیلان تلقی کرد . به عنوان مثال مصرف آب کشاورزی برای هر یک هکتار ۵ هزار و ۱۰۰ متر مکعب است در حالی که در گیلان به ازای هر هکتار بین ۳ هزار تا ۱۱ هزار متر مکعب آب مصرف می‌شود.

۱۰-۸ : حذف نقش آب بندان ها و عدم احیای مجدد آنها :
دسترسی به آب مورد نیاز و کافی در فصل زراعت برنج که معمولا کم باران است ،  همواره در طول تاریخ یک دغدغه برای کشاورز گیلانی بوده است . پراکنش نامنظم باران در گیلان موجب می شود تا درفصل تابستان که اغلب زمین های کشاورزی زیرکشت برنج است ، با کمبود آب مواجه شوند . نیاکان ما از زمانهای بسیار دور با احداث آب بندانها یا همان سل (  sale ) ها بر این مشکل فائق شده بودند هر چند اکنون با توجه به توسعه روشهای آبیاری به صورت ایجاد کانال های سرپوشیده و سرباز ،آب بندان آن جایگاه و اهمیت اولیه خود را برای آبیاری ازدست داده است .  سل ها در واقع استخرهای کوچک یا بزرگی بوده اند که در طول سال خصوصاٌ در نیمه دوم سال و ماههای اول بهار بر اثر بارندگی پر از آب بوده و در فصل کشاورزی از آن استفاده میشده است. مساحت سل ها و حجم آن معمولاٌ بر اساس نیاز مزارع پائین دست تنظیم میشده است . سل ها ساده ترین حالت برای مهار آبهای سطحی و استفاده از آن در فصول غیر بارانی است . سل در واقع یک استخر ذخیره آب خاکی است که از گود کردن و خاک برداری یک محدوده و ریختن و کوبیدن و ایجاد دیواره و حصار دور این محدوده به وجود می آید. به طورکلی آب بندان ها میتوانند دوباره  نقش بسیار مهمی در کشاورزی منطقه ایفا کنند .  به عبارت دیگر نقش سل ها در استان گیلان ، نظیر نقش قنوات در استان های مرکزی و گرم و خشک کشور می باشد. سل جزوی از فرهنگ و فولکلور گیلان است .حتی نام برخی از مناطق روستایی یا لغت ها اکنون با کلمه ی سل ترکیب شده است مانند جیر سل – جور سل – سل کول – سل تی تی – سل واش ، سل ماهی ، و …..
در گیلان اما در طول چند دهه ی اخیر به دلیل اطمینان بخشی مسئولان استان به مردمان برای تأمین آب مورد نیاز زراعی شان از شبکه ی سد سفید رود ، سل ها به دست فراموشی سپرده شد و زمینهای آن به مزارع برنج تبدیل شدو  آنها اما هیچ نمی اندییشیدند که این افزایش زیر کشت ها ، یک دلیلش تبدیل سل ها به بیجار است . جالب اینکه در اکثر مواقع زمینِ سلها برای به اصطلاح آباد کردن ، بین کشاورزان تقسیم میشد و در موردی حتی زمینِ یک سل ،  در حاشیه ی یکی از شهر های گیلان توسط سازمان آب منطقه ائی گیلان بین کارمندان سازمان آب به عنوان زمین مسکونی تقسیم و برای آنها سند تنظیم گردید .
با توجه به اینکه در مناطق شمالی کشور آب بیشتر رودخانه های فصلی و مسیل ها به صورت بلااستفاده از دسترس منطقه خارج شده و به دریا می ریزد لذا با احداث آب بندان ها در جوار آن ها میتوان بخش قابل توجهی از آب رودها را به صورت بهینه ذخیره و در جهت افزایش تولیدات برنج و تبدیل اراضی و افزایش راندمان آبیاری استفاده کرد . ضمن اینکه در اجرا سازی تعریف مدیریت پایدار آب ، این سازه ها به تغذیه سفره آب های زیرزمینی چاه های شرب پایین دست نیز کمک می کنند و یا از برخی گیاهان داخل آب بندان برای خانه سازی (پوشش سقف و افزایش استحکام ملات گل) و یا در صنایع دستی استفاده می شود و یا برخی از آن ها تحت عنوان تالاب شناخته می شوند و علاوه بر اینکه تفرجگاه و شکارگاه هستند مامن و زیستگاه بسیاری از پرندگان وحشی و مهاجر نیز هستند .  سل ها با فرهنگ بومی منطقه سازگار می باشند و به عبارت دیگر احداث و نگهداری و بهره برداری از آن ها نیازمند تکنولوژی خاص و پیچیده و سطح بالا نبوده و با توان علمی و فنی ساکنین منطقه مطابقت دارد. هزینه های نگهداری و بهره برداری از این سازه ها در مقایسه با حفر و تجهیز چاه های عمیق و نیمه عمیق کمتر است.

۱۰-۹ :  عدم توجه به آلودگی منابع آبهای سطحی گیلان :
مدیریت پایدار آب عبارت است از برنامه ریزی برای کاربرد درست و کارآمد آب تجدیدپذیر و نیز بازگرداندن آن به محیط با کمترین پیامدهای زیست محیطی و آلودگی . هر سال افراد زیادی به دلیل وجود آب‌های آلوده از بین می‌روند و اوضاع به حدی نگران کنند است که گزارش شده در هر ۱۵ ثانیه یک طفل بر اثر نوشیدن آب‌های آلوده از بین می‌رود. ورود فاضلابهای انسانی و صنعتی تقریباٌ از همه ی شهرها و روستاهای گیلان به رودخانه ها ، ورود کودهای شیمیایی، آفت کشها و نیز زباله‌های صنعتی، خانگی و بیمارستانی در منابع آبی، علاوه بر اینکه تهدیدی جدی برای منابع آب استان گیلان است ، به دلیل سرعت گردش آلودگیها، طبیعت این استان را هم با چالشهای جدی مواجه کرده است.  همه این آلودگیها، تغییرات ماهیت آب و تغییرات فیزیکی، شیمیایی و میکروبی آب را به دنبال دارد و فلزاتی همچون جیوه، کروم و سرب که از جمله ی خطرناکترین آلوده کننده ها به شمار می‌روند و سالها در محیط باقی می‌مانند ، حیات جانداران را به خطر می‌اندازند.
سفید رود به عنوان مهمترین رودخانه گیلان کلکسیون آلودگی رودخانه های ایران نام گرفته است . این رودخانه با تامین بیش از ۷۰ درصد آب استان ، از جمله منابع آبی مهم گیلان به شمار می‌رود که تخلیه ۱۸۴۰ تن نیترات، فسفات و ۳۰۰ تن انواع حشره‌ کشها از آلوده ترین رودخانه های ایران در سواحل خزر است که به تنهایی بیش از پنج درصد بار آلودگی تخلیه شده از سموم شیمیایی کشاورزی را در سواحل شمالی به خود اختصاص داده است.
تقریبا در اکثر شهرهای گیلان رودخانه هائی از میان شهر یا کنار آنها عبور میکند .برخلاف همه ی شهرهائی متمدن دنیا که وجود چنین امکانی برایشان غنیمت شمرده شده و موجب رشد و توسعه میشود ، رودخانه ها ی گیلان در شرایط کنونی جز بوی تعفن و بیماری چیز دیگری برای شهروندانش ندارد ، البته شهروندانی که خود فاضلابشان را به آن میریزند و هیچ ابائی هم از ریزش زباله ها و آشغالها به درون آنها ندارند . به عنوان مثال در زمانی نه چندان رودخانه های گیلان و خصوصا دو رودخانه ی زرجوب و گوهر رود شهر رشت سرشار از حیات و تازگی بودند که حتی عده ائی معتقدند انتخاب نام زر و گوهر برای این دو رودخانه بیانگر این مهم بوده است . این دو رود که در تابستان هایی نه چندان دور جایگاه تفریح و آب بازی و شنای جوانان بود، اکنون با محاصره انواع فاضلاب ها و ورود انواع زباله ها و با آلودگی بیش از حدی که دامنگیر آن شده و سلب قدرت خودپالاییش ، مبدل به گندابی شده است و جز بوی تعفن چیزی از آن به مشام نمیرسد. میزان آلودگی این دو رودخانه در حدی است که مردم آن را  (به درست یا غلط ) آلوده ترین رودخانه ی دنیا نام گذاشته و به طنز آن را زردجوب یا فاضلاب جوب مینامند. ضمن اینکه فاجعه وقتی جدی تر میشود که آب این دو رودخانه آلوده ، برای مزارع پایین دست مورد استفاده قرار می گیرد و در ادامه در غالب رودخانه پیربازار به تالاب انزلی میریزد و آن را نابود میکند.
از دیگر سو معضل زباله و پس ماندهای جامد در استان گیلان که دارای مناطق و اکوسیستمهای مختلف و ویژه ای مانند مناطق حفاظت شده، منابع آبی مهم مانند رودخانه ها، مناطق ساحلی و تالابی مانند تالاب بین المللی انزلی می باشد، بدلیل عدم وضعیت مطلوب در زمینه مدیریت مواد زائد جامد ، اثرات زیانبار و مخرب خود را بیش از پیش در حال نشان دادن است . با توجه به سکونت نیمی از جمعیت استان گیلان در مناطق روستایی ، نبود مدیریت اصولی و صحیح مواد زائد در مناطق روستایی و دهیاری ها در سطح استان مشکل ساز گردیده و مشکلاتی را باعث شده است. بررسی هایی که درخصوص زباله های ۳۰شهر استان گیلان از سوی کارشناسان محیط زیست استان انجام شده است، نشان می دهد که ۸۰درصد زباله های شهری استان گیلان در حاشیه رودخانه ها تخلیه می شوند. تخلیه زباله ها در حاشیه رودخانه ها ضمن تهدید سلامت عمومی، آلودگی منابع آبی را نیز بدنبال دارد و در طبیعت شکننده این استان یک فاجعه زیست محیطی محسوب می شود. متاسفانه به رغم جمع آوری روزانه زباله شهری از جلوی در منازل، مردم نیز عادت کرده اند که زباله های خود را در حاشیه خیابان یا رودخانه ها رها کنند.
همه ی این موارد خصوصاٌ بحث ورود فاضلاب به رودخانه های گیلان ، عملاٌ تمامی آنها را برای شرب غیر قابل امکان نموده است . استفاده ی آنها برای کشاورزی نیز دچار مباحث بسیاری است که متأسفانه کمتر به آن پرداخته میشود . گیلان در حال حاضر نیاز به احداث سریع شبکه های جمع آوری فاضلاب و تصفیه خانه های فاضلاب در تمامی شهرها و روستاهای حاشیه رودخانه ها دارد .

۱۰-۱۰: عدم توجه به اصلاح الگوی مصرف آب :
ضرورت انکارناپذیر توجه به آب به عنوان یکی از محورهای توسعه پایدار محصول تفکر نظام مدیریتی بشر امروز است. که در ایران متاسفانه با جدیت به این موضوع توجه نشده است  بخش کشاورزی با ۹۲ درصد ،  بزرگترین و مهمترین مصرف کننده آب در کشور به شمار می رود .  بیش از۸۰ درصد اتلاف منابع آب به دلیل عدم استفاده ار تکنولوژیهای پیشرفته آبیاری در بخش کشاورزی هدر می رود. به عقیده بسیاری از کارشناسان چنانچه  از اتلاف  15 درصد از منابع آب در بخش کشاورزی جلوگیری بعمل آید، دیگر شاهد کمبود و بحران آب نخواهیم بود .
مدیریت آب، کنترل جمعیت، ‌کاهش جمعیت، جلوگیری از اتلاف و هدر رفت آب در شبکه ها و همچنین مصرف کنندگان ، ممانعت از آلودگی منابع آب و همچنین اعمال مدیریت یکپارچه‌ی آب به طوریکه همه‌ی سهم ‌بران و ذینفعان در آن دخالت داشته باشند از ملزومات شرایط فعلی است ، در غیر اینصورت بحران آب شدت بیشتری پیدا می‌کند. برای جلوگیری از بحران مسئولین در گام نخست میبایستی  مردم را ترغیب به صرفه‌جویی آب کنند، از آب‌های هدر شده و ضایعات آب جلوگیری نموده و مدیریت آب در کشورها و شهرها را به هدف رسیدن به مدیریت توسعه‌ی پایدار که آب را برای نسل‌های آینده هم نگه دارند تا آنها نیز از این نعمت بهره‌مند شوند ،پیگیری کنند کاری که ایران در سال ۸۸ انجام داد و آن را به نام سال اصلاح الگوی مصرف نامگذاری کرد .
 الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر، ۱۰۰ متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما مردم  70 درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می‌کنند. میانگین آب مصرفی سرانه جهان (صنعتی ، کشاورزی و آشامیدنی) در حدود ۵۸۰ مترمکعب برای هر نفر در سال است که این رقم در ایران حدود ۱۳۰۰ مترمکعب در سال است که این امر بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف بیش از حد منابع حیاتی می‌باشد. مقدار مصرف سرانه آب لوله کشی آشامیدنی در شهرهای ایران در حدود ۱۴۲ متر مکعب در سال است که از مصرف سرانه برخی کشورهای اروپایی پرآب ، مانند اتریش (۱۰۸ مترمکعب درسال) و بلژیک (۱۰۵ مترمکعب درسال) بیشتر است که یکی از دلایل این امر آن است که در ایران از آب آشامیدنی تصفیه شده برای شستشوی اتومبیل ، حیاط ، آبیاری باغچه ها، استحمام ، شستن لباس و ظروف استفاده می شود. در حالی که در اکثر کشورها آب آشامیدنی از آبی که به سایر مصارف می رسد ، جداست.
مردم ایران برای جلوگیری از بحران های آینده بیش از این باید در مصرف آب صرفه جویی کنند و متولیان نیز میبایستی تلاش بیشتری برای جلوگیری از هدر رفت آب کنند . واقعیت این است که هنوز ما موضوع بحران آب را جدی نگرفته ائیم . از یک سو در رسانه ها تبلیغ کاهش مصرف آب میکنیم و از سوئی دیگر شکستگی لوله های داخل خیابانها و کوچه ها را برای مدت ها نیمگیریم و یک نوع بی باوری را در مردم ایجاد میکنیم . از سوی دیگر با این قیمتهای اندک آب هیچ گاه نمیتوانیم از مردم انتظار داشته باشیم که جلوی چکه های شیر آب داخل منزل خود را بگیرند . شاید طرح هدف مند کردن یارانه ها به فرهنگ سازی مصرف کم آب کمک کند .
از سویی دیگر به دلیل قدمت بالای شبکه های آبرسانی میزان هدر رفت آب در کشور طبق آمار رسمی در حدود ۳۰ درصد است .البته در برخی شهرها این رقم به بالای ۵۰ درصد هم میرسد . این درحالی است که این مقدار اتلاف در دنیا ۹ تا ۱۲ درصد گزارش شده است.  در کنار این فرهنگ بد مصرف، با وجود کارهای زیادی که انجام شده، آب رودهای زیادی هرز می رود چون که سدی بر روی آنها ساخته نشده. اصلاح الگوی مصرف، تنها راه برای گذر از بحران کم آبی، باتوجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخش های مختلف، مناسبترین و منطقی ترین راه حل برای گذر از بحران‌های موجود به نظر می‌رسد
کارشناسان و متخصصان آبی برعکس مسوولان به جای همسویی با بحران کم‌آبی معتقدند اگر مدیریت یکپارچه‌ای در بخش آب اعمال ‌شود نگرانی آنچنانی از تامین آب در شرایط بحرانی و خشکسالی ، خصوصا ٌ در گیلان وجود نخواهد داشت.   بر اساس آنچه که عنوان گردید و مطابق آمارها و یافته های فوق ، مساله اصلی گیلان در حوزه خشکسالی ، نه کمبود منابع آبی و کاهش بارش ، بلکه فقدان یک نظام مدیریتی کارآمد  در بخش آب می باشد..

۱۱ – نتیجه گیری:

با توجه به همه ی موارد پیش گفته مهمترین دلایل خشکسالی گیلان را میتوان به صورت خلاصه در چند مورد عنوان کرد که مستقیما با مسائل مدیریتی ارتباط دارد .

۱۱-۱ : مشکلات مربوط به کمبود اعتبار ، هر چند متوجه همه ی مناطق کشور است اما از این واقعیت نیز نباید بگذریم که برخی از استانها ، در نهایت بهره مندی و گیلان در کمترین حالت آن است . هر چند کمبود اعتبار  توجیه گر همه ی مشکلات آبی استان است اما توجیه گر عدم پیگیری و یا نقش ضعیف آنها در نهادهای تصمیم گیر کشوری نمیتواند باشد .
۱۱-۲ : عدم توجه به موضوع آبخیز داری به عنوان یک عامل جلوگیری از خشکسالی در استان گیلان – مشکلات مربوط به عدم جمع آوری آب باران و سرازیر شدن آن به دریا در طول سال با توجه به میزان بارندگی گیلان
۱۱-۳ : مشکلات مربوط به کاهش حجم مخزن سد سفید رود و کاهش شدید ورودی آن و عمر سد  . این کاهش قسمتی مربوط به کاهش بارندگی حوزه آبریز است اما قسمت بسیار آن مربوط به استفاده از آب سرشاخه های ان یعنی رودخانه های قزل اوزن و شاهرود است که مسئولان گیلانی میبایستی بر حق آبه ی گیلان از این دو رودخانه اصرار ورزیده و آن را حفظ نمایند ، هر چند در شرایط کنونی کشور و  موضوع بحران آب کاری بسیار سخت بود و همچنین است عدم اتمام طرح های متمم و مکمل چون طرح استور در میانه و یا افزایش میزان سطح زیرکشت در بعضی از استان های آبخور.
۱۱-۴:   عدم توجه کافی به شبکه ی احداث شده برای بهره برداری از شبکه سد سفید رود که تقریبا در اکثر مسیرها رها شده و کشاورزان خود عملاٌ هر جور که دلشان بخواهد از آن استفاده میکنند . ضمن اینکه قدمت بالا و پرشدن اکثر مسیرها از رسوبات مشکل را دو چندان ساخته است . همچنین است  مشکلات مربوط به لایروبی رودخانه ها و نهرها از جمله دریچه گذاری و به طور کلی عدم قابلیت بهره برداری از سیستم آبرسانی موجود و  عدم اتمام اجرای طرح های عمرانی چون طرح های D5 و مانند آن در رابطه با کانال های زمینی و آبرسانی
۱۱-۵ :  عدم توجه به وضعیت سد سازی در گیلان ، این در حالیست که در کشور بیش از ۱۸۰ سد بزرگ و حدود ۳۰۰ سد کوچک بعد از انقلاب به بهره برداری رسیده است و سهم گیلان از میزان صفر بوده است .ضمن اینکه برای احداث سدهای جدید حداقل به اندازه متوسط نرم فعالیت سد سازی در کشور نیز هیچ اقدامی نشده است و سه سد در حال احداث شهر بیجار – پل رود و  شفارود در شهرهای رودبار، تالش و رودسر نیز در صورت ادامه با روند فعلی تا ۱۵۰ سال دیگر به اتمام خواهند رسید .  این موضوع هر چه باشد یا به دلیل عدم برنامه ریزی یا عدم پیگیری است که هر دوی آنها از تبعات مدیریتی ناشی میشود
۱۱-۶  :عدم توجه به روشهای جدید آبیاری و اصرار بر روشهای قدیمی و عدم برنامه ریزی و مطالعه بر روی آنها . این رویکرد به دلیل اطمینان مقامات محلی از تأمین آب سفید رود و بارندگی بسیار ناشی شده است . مشکلات مربوط به حفر چاه ها و تهیه ادوات و ماشین آلات و پمپ آب در راستای رفع نیاز آبی کشاورزی
۱۱-۷ :عدم توجه به منابع مختلف تأمین آب و اصرار بر استفاده از منابع آبهای سطحی آن هم تقریباٌ در اکثر نقاط استان از سفیدرود و  عدم اجرای طرح های تجهیز و نوسازی اراضی جهت کاهش کثیری از هزینه ها در رابطه با موضوعات غرقابی، کشت توامان، کشت دوم و بکارگیری انواع روش های علمی و مکانیزه در مصرف آب و نهاده و دیگر امور.
۱۱-۸ : حذف نقش سل ها (آب بندان ها) و عدم احیای مجدد آنها یکی دیگر از عوامل خشکسالی در گیلان است . همچنین مشکلات تعمیق و لایروبی آب بندان ها و تالاب های طبیعی موجود جهت تزریق آن در مواقع خشکسالی
۱۱-۹:عدم توجه به آلودگی منابع آبهای سطحی و رودخانه های توسط فاضلاب ها – پسماندهای جامد – کود و سموم شیمیائی و فلزات سنگین ،  باعث شده است تا اکثر آّبهای سطحی غیر قابل استفاده و اکثر منابع آبهای زیر زمینی گیلان آلوده و غیر قابل استفاده گردند .
۱۱-۱۰ :عدم توجه به رعایت و نهادینه کردن فرهنگ اصلاح الگوی مصرف آب و عدم توجه به موارد مرتبط با هدر رفت آب، موضوعی است که نه در گیلان بلکه در کل ایران مورد توجه نبوده است . امید آنکه با نام گذاری سال ۸۸ به نام سال اصلاح الگوی مصرف ، تأثیری بر روند مدیران و مصرف کنندگان منابع آب داشته باشد
۱۲- منابع :
- اطلاعات مربوط به آمار آب گیلان از سایت سازمان آب منطقه ائی گیلان و منابع آماری این سازمان
- اطلاعات عمومی آب از سایت های تخصصی وزارت نیرو
-  مقاله نقش آب بندانها در توسعه کشاورزی شمال کشور – خشت مسجدی و سید محمود حسینی

یکی به از صد هزار برای مردی مصداق دارد که در نوبت جلوی من تعداد ۴۰ قرص نان لواش میگیرد و حالم را در اول صبح به هم میزند و بعد آقای شین  در تماسی ، به امید فرداها و وعده ها  ، برحذرم میدارد از سر به سر گذاشتن آقای قین. در دلم میخندم . به کسی  که اینگونه در مورد من میپنداردد. مدتی است که عطای بهشت دمکراسی را به لقای عقوبت سیاسی بخشیده ام و نیستم . هستم ولی نیستم و از خود میپرسم  تا کی باید اینگونه باشم . من در اینجا هویت دارم .کم کم  احساس دوری از آن به من دارد دست میدهد . باید باشم ، با لحاظ همه  ی محدودیتها . به گونه ائی که به کسی بر نخورد. عبداله خوشحال باشد برایم بس است